روح فردى به يكديگر . بديهى است بنا بر نظريّهء اصالت فطرت و اينكه وجود اجتماعى انسان و زندگى اجتماعى او و بالأخره روح جمعى جامعه وسيلهاى است كه فطرت نوعى انسان براى وصول به كمال نهايى خود انتخاب كرده است ، بايد گفت جامعهها و تمدّنها و فرهنگها به سوى يگانه شدن ، متّحد الشّكل شدن و در نهايت امر در يكديگر ادغام شدن سير مىكنند و آيندهء جوامع انسانى ، جامعهء جهانى واحد تكامل يافته است كه در آن همهء ارزشهاى امكانى انسانيّت به فعليّت مىرسد و انسان به كمال حقيقى و سعادت واقعى خود و بالأخره به انسانيّت اصيل خود خواهد رسيد .
از نظر قرآن اين مطلب مسلّم است كه حكومت نهايى حكومت حق و نابود شدن يكسرهء باطل است و عاقبت از آن تقوا و متّقيان است .
در تفسير الميزان ( 1 ) مىگويد :
« كاوش عميق در احوال كائنات نشان مىدهد كه انسان نيز به عنوان جزئى از كائنات در آينده به غايت و كمال خود خواهد رسيد . آنچه در قرآن آمده است كه استقرار اسلام در جهان امرى شدنى و « لا بدّ منه » است ، تعبير ديگرى است از اين مطلب كه انسان به كمال تامّ خود خواهد رسيد . قرآن آنجا كه مىگويد :
مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ
( 2 ) : فرضا شما از اين دين برگرديد ، خداى متعال قوم ديگر را بجاى شما براى ابلاغ اين دين به بشريّت و مستقر ساختن اين دين خواهد آورد » در حقيقت مىخواهد ضرورت خلقت و پايان كار انسان را بيان نمايد ، و همچنين آيهء كريمه كه مىفرمايد :
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً
( 3 ) خدا وعده داده است به آنان از شما كه ايمان آورده و شايسته عمل كردهاند كه البتّه آنان را خليفههاى زمين خواهد گردانيد و تحقيقا دينى را كه براى آنها پسنديده است مستقر خواهد ساخت و مسلّما به آنها پس از يك دوره بيم و ناامنى امنيّت خواهد بخشيد ( دشمنان را نابود خواهد ساخت ) كه ديگر تنها مرا پرستش كنند و چيزى را شريك من ( طاعت اجبارى ) قرار ندهند . » ( 4 ) ، و همچنين آنجا كه مىفرمايد :
أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها
هامش
( 1 ) . ج 4 / ص 106 .
( 2 ) . مائده / 54 .
( 3 ) . نور / 55 .
( 4 ) . در مباحث توحيد دربارهء اين آيه بحث شد .