انسان آن چيزى است كه بخواهد باشد . و به همين جهت است كه هر نوع از انواع حيوانات همانطور كه اندام جسمانى همهء افرادش شبيه يكديگر است اندامهاى روانى و خصلتهاى روانى افرادش نيز شبيه يكديگر است ، تمام افراد گربه يك نوع خصلت دارند و تمام افراد سگ يك نوع ديگر و تمام افراد مورچه يك نوع ديگر ، تفاوتى اگر باشد بسيار اندك است . ولى تفاوت خصلتى و اخلاقى افراد انسان بىنهايت است . و اين است كه انسان يگانه موجودى است كه خودش بايد « خويشتن » را انتخاب كند كه چه باشد .
در آثار اسلامى رسيده است كه انسانها در قيامت بر طبق خصلتهاى اكتسابى روحى ، نه اندام ظاهرى جسمانى ، محشور مىگردند ، يعنى انسانها از نظر اخلاق اكتسابى با هر نوع جاندارى كه به او شبيهتر باشد ، به شكل او و اندام او محشور مىگردند ، و تنها افرادى به شكل و صورت انسانى محشور مىگردند كه اخلاق و خويهاى اكتسابى و ابعاد ثانوى روح آنها متناسب با شأن و كمالات انسانى باشد و به عبارت ديگر ، اخلاقشان اخلاق انسانى باشد .
انسان به حكم قدرت علمى ، بر طبيعت مسلّط مىگردد و طبيعت را آنچنان كه مىخواهد منطبق بر نيازهاى خويش مىسازد و به حكم نيروى خودسازى و خود ساختگى ، خود را آنچنان كه مىخواهد مىسازد و به اين وسيله سرنوشت آيندهء خويش را به دست مىگيرد .
تمام تأسيسات تربيتى ، مكتبهاى اخلاقى و تعليمات دينى و مذهبى براى راهنمايى انسان است كه آيندهء خودش را چگونه بسازد و چگونه شكل بدهد . راه راست آن راهى است كه انسان را به سوى آيندهاى سعادتبخش مىرساند ، و راههاى كج و انحرافها آنهاست كه انسان را به سوى آيندهاى تباه و شقاوتآلود مىكشاند . خداوند در قرآن كريم مىفرمايد :
« ما راه را به انسان ( اين موجود آزاد خودساز ) نموديم تا او خود چه بخواهد و چه انتخاب كند . ( از دو راه يكى را انتخاب خواهد كرد : ) يا راهى كه ما نمودهايم و سپاسگزار ما خواهد بود و يا راه ديگر كه راه ناسپاسى است . » ( 1 )
هامش
( 1 ) . دهر / 3 .