خويش را از ظواهر و سطح طبيعت عبور مىدهد و تا اعماق درون آن گسترش مىدهد و قوانين طبيعت را مىشناسد . با شناختن قوانين طبيعت ، دست انسان براى ساختن طبيعت آنچنان كه با زندگى انسان سازگارتر باشد ، باز مىشود .
2 . وسعت دامنهء خواستها كه در بخش « انسان و حيوان » ( 1 ) از آنها ياد شد ، و در مباحث اين بخش نيز تحت عنوان « موجود چند بعدى » به آنها اشاره شد .
3 . استعداد خود ساختگى ويژهاى كه در انسان است و هيچ موجود ديگر در اين جهت مانند او نيست .
توضيح اينكه اگر چه برخى جاندارهاى ديگر نيز به مقياس كمى قابل « ساختن » هستند و مىتوان با « عوامل خاصّ تربيتى » تغييراتى در آنها به وجود آورد - آنچنان كه در جهان نباتات و حيوانات مشاهده مىشود - ولى اوّلا هيچيك از آنها به دست خودشان ساخته نمىشوند و اين انسان است كه آنها را مىسازد ، و ثانيا تغييرپذيرى آنها نسبت به انسان بسيار اندك است .
انسان در ناحيهء خصلتها و خويها يك موجود بالقوّه است ، يعنى در آغاز تولّد فاقد خوى و خصلت است ، بر خلاف حيوانات كه هر كدام با يك سلسله خصلتهاى ويژه متولّد مىشوند . انسان چون فاقد هرگونه خوى و خصلتى است و از طرفى خوىپذير و خصلتپذير است ، به وسيلهء خصلتها و خويهايى كه تدريجا پيدا مىكند يك سلسله « ابعاد ثانوى » علاوه بر ابعاد فطرى براى خويش مىسازد .
انسان يگانه موجودى است كه قانون خلقت ، قلم ترسيم چهرهء او را به دست خودش داده است كه هرطور كه مىخواهد ترسيم كند ، يعنى بر خلاف اندامهاى جسمانىاش كه كارش در مرحلهء رحم به پايان رسيده است و بر خلاف خصلتهاى روحى و اندامهاى روانى حيوانات كه آنها نيز در مرحلهء قبل از تولّد پايان گرفته است ، اندامهاى روانى انسان - كه از آنها به خصلتها و خويها و ملكات اخلاقى تعبير مىشود - به مقياس بسيار وسيعى پس از تولّد ساخته مىشود .
اين است كه هر موجودى ، حتّى حيوان ، آن چيزى است كه او را ساختهاند ، ولى
هامش
( 1 ) . در كتاب اوّل اين مجموعه به نام انسان و ايمان .