تأثير و عليّت اين علل و اسباب از نظرى عين تأثير و علّيت قضا و قدر است .
از اين رو اين تقسيم غلط است كه بگوييم چه چيز فعل خداست و چه چيز فعل خدا نيست ؛ يا آنكه اگر چيزى و فعلى به خدا نسبت داده شد ، بگوييم پس آن چيز فعل مخلوق نيست ، و اگر به مخلوقات نسبت داده شد بگوييم پس آن چيز فعل مخلوق است و فعل خدا نيست . ميان خالق و مخلوق تقسيم كار غلط است ( 1 ) همه چيز در عين اينكه فعل فاعل و سبب نزديك خود است ، فعل خداوند هم هست .
در تحف العقول صفحهء 468 ضمن حديث مفصلى از امام هادى ( ع ) كه مىنمايد رسالهاى است كه امام در موضوع جبر و تفويض و عدل به گروهى از شيعيان نوشته است ( 2 ) ، مىنويسد :
شخصى از حضرت امير المؤمنين على ( عليه السّلام ) از قدرت و استطاعت سؤال كرد كه آيا انسان قدرت و استطاعت دارد و كارها را با قدرت و استطاعت خود مىكند يا فاقد قدرت و استطاعت است ؟ و اگر قدرت و استطاعت دارد و كارها را با حول و قوّهء خود مىكند ، پس دخالت خداوند در كارى كه انسان به قدرت و استطاعت خود مىكند چگونه است ؟
از متن حديث چنين استفاده مىشود كه سؤالكننده معتقد بوده كه انسان داراى قدرت و استطاعت هست و كارها را با قدرت و استطاعت خود مىكند ؛ بنابراين دخالت تقدير الهى برايش غير مفهوم بوده است .
امام به او فرمود :
سألت عن الاستطاعة ، تملكها من دون اللّه او مع اللّه ؟
تو از استطاعت سؤال كردى . آيا تو كه مالك اين استطاعت هستى ، به خودى خود و بدون دخالت خداوند صاحب اين استطاعتى يا با شركت خداوند صاحب آن هستى ؟
سؤالكننده در جواب متحيّر ماند چه بگويد . امام فرمود :
هامش
( 1 ) . رجوع شود به نشريهء سهماههء مكتب تشيّع ، شمارهء 3 مقاله « قرآن و مسألهاى از حيات » به قلم نگارنده .
( 2 ) . در احتجاج طبرسى اين حديث نقل شده و نوشته است كه امام اين رساله را در جواب اهل اهواز نگاشته است .