در اين جهان بين مردم برقرار است در آن جهان صورت عينى و ملكوتى پيدا مىكنند .
زمانى كه يك انسان سبب هدايت انسانى ديگر مىشود رابطهء رهبرى و پيروى در ميان آنان در رستاخيز به صورت عينى در مىآيد و « هادى » به صورت پيشوا و امام ، و « هدايت يافته » به صورت پيرو و مأموم ظاهر مىگردد . در مورد گمراه ساختن و اغواء هم همينطور است .
قرآن كريم مىفرمايد :
يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ
( 1 ) .
« روزى كه هر مردمى را با پيشواى ايشان مىخوانيم » .
يعنى هر كسى با پيشواى خودش ، يعنى با همان كس كه عملا الگوى او و الهامبخش او بوده است ، محشور مىگردد .
دربارهء تجسم پيشوايى فرعون نسبت به قوم خود در آخرت ، مىفرمايد :
يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ
( 2 ) .
« فرعون پيشاپيش اتباع و پيروانش حركت مىكند ، پس در آتش واردشان مىسازد » .
فرعون كه در اين جهان ، گمراه و پيشواى گمراهان بوده ، و گمراهان ديگر قومش گام جاى گام او مىگذاشتند ، در آن جهان نيز به صورت قائد و امام آنان مجسم مىشود . فرعون ، شفيع و واسطهء قوم خود مىباشد هم در دنيا و هم در آخرت ، شفيعى است كه در دنيا موجب گناهان و ضلالتها بوده است و در آخرت واسطهء رسانيدن به دوزخ و آتش . شفيع و واسطه بودن او در بردن قوم به دوزخ در جهان آخرت ، همانا تجسّم واسطه بودن او در جهان دنيا در گمراهى قومش است .
نكتهء جالب در تعبير قرآن اين است كه مىفرمايد فرعون قوم خود را در آن جهان وارد دوزخ مىسازد . قرآن با اين تعبير خود تجسم تأثير فرعون را در گمراهى پيروانش گوشزد مىكند و مىگويد همانطور كه در دنيا فرعون آنها را وارد گمراهى كرد ، در آخرت آنها را وارد دوزخ مىكند ؛ بلكه وارد كردن آنها به دوزخ در آن جهان عينا ظهور و تجسم وارد كردن آنها در گمراهى در اين جهان است .
هامش
( 1 ) . اسراء / 71
( 2 ) . هود / 98