مىبايست به نزد كدام يك مراجعه كند . 4448712 خ 0 453 خ از اين نقل ، وكالت وى براى امام هادى عليه السّلام اثبات مىشود ؛ و نيز اينكه وى معمولا از طريق يكى از آن دو تن با آن حضرت ارتباط برقرار مىكرده است .
مؤيد روايت ياد شده ، روايت ديگرى از كشّى است كه در آن ، به نقل از « ابو محمد دينورى » چنين آمده است : « من و احمد بن ابى عبد الله در عسكر بوديم كه فرستادهاى از جانب رجل ( مراد از اين كلمه بايستى امام هادى عليه السّلام بوده باشد ) بر ما وارد شد و گفت : الغائب العليل و ايّوب بن نوح و ابراهيم بن محمد همدانى و احمد بن حمزة بن يسع و احمد بن اسحاق قمى همگى مورد وثوق و اعتماد هستند » . 5448712 خ 0 454 خ با توجه به اينكه تمامى افراد ياد شده جزو وكلاى ائمه عليهم السّلام هستند ، از ذكر نام « ابراهيم بن محمد » در كنار ساير وكلا ، مىتوان وكالتش براى امام هادى عليه السّلام را استنباط كرد . اين در صورتى است كه مراد از رجل در اين روايت امام هادى عليه السّلام باشد و اگر مراد امام عسكرى عليه السّلام بوده باشد استمرار وكالت ابراهيم بن محمد تا عصر آن جناب نيز از اين روايت قابل استفاده است .
درباره انتهاى دوران وكالت « ابراهيم بن محمد همدانى » دليل روشنى در دست نداريم . شيخ طوسى وى را در رديف اصحاب سه امام رضا و جواد و هادى عليهم السّلام بر شمرده است ؛ لذا احتمال مىرود كه وى دوره امام عسكرى عليه السّلام را درك نكرده باشد .
نجاشى در ذيل ترجمه نواده وى ، يعنى « محمد بن على بن ابراهيم بن محمد همدانى » ، به وكالت فرزند وى ، قاسم ، و خودش ، يعنى محمد ؛ و پدرش على ، و جدّش ابراهيم بن محمد ، تصريح كرده است ؛ اما نسبت به غير « ابراهيم بن محمد » تعبير « وكيل الناحيه » را و نسبت به ابراهيم تعبير وكيل را به كار برده است ؛ 6448712 خ 0 455 خ لذا سخن نجاشى قرينهاى است بر عدم بقاى وى تا عصر غيبت ؛ و به احتمال ، تا عصر امام عسكرى عليه السّلام كه قريب به عصر غيبت بوده در قيد حيات بوده است .
با توجه به آنچه گذشت ، جلالت قدر « ابراهيم بن محمد همدانى » و جايگاه رفيعش نزد به خصوص امام جواد عليه السّلام و امام هادى عليه السّلام روشن مىشود . اشاره كرديم كه در توقيع صادر شده از « عسكر » ، محل اقامت امام هادى عليه السّلام و امام عسكرى عليه السّلام ، وثاقت وى در كنار تعدادى از وكلاى مبرّز ائمه عليهم السّلام مورد تصريح واقع شد . بنا به نقل كشّى ، وى چهل حج انجام داد . بر طبق بعضى از نسخ رجال كشّى ، وى داراى دخترى باجمال بود ، و بر
سازمان وكالت و نقش آن در عصر ائمة ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 528
مساهمون: محمدرضا جبارى
ص٥٢٨