شد و همينطور سكستان ( سيستان امروزى و تمامى افغانستان ) نيز به ايران تعلق داشت . سرحدّ ايران در اين قسمت ، كوههاى سليمان و هندوكش بوده است . البته برخى از مستشرقان همچون هرتسفلد آلمانى ، بعضى از نواحى هندوستان را نيز جزو ايران عصر ساسانى برشمردهاند . به هر تقدير ، با توجه به آنچه گذشت ، مىتوان مدعى شد كه مناطقى از ماوراء النهر كه در پژوهش حاضر مورد اشاره قرار گرفته است ، جزو ايران آن عصر به شمار مىآمده است . 0215712 خ 0 191 خ برخى از نقاط ايران در سابقه تشيّع مقدم بر ديگر مناطقاند . نقاطى همچون قم و آوه ، و سپس مناطقى از خراسان همچون نيشابور و بيهق ، از مراكز اصلى و قديمى تشيع به شمار مىآيند . نقاط ديگرى همچون مناطق جبال ، مثل همدان و قزوين ، و مناطق آذربايجان ، مثل ارّان و اردبيل ، و منطقه سيستان و منطقه طبرستان ، و مناطقى از آسياى ميانه ، همچون بلخ و هرات و سمرقند ، به شهادت نصوص تاريخى زير پوشش سازمان وكالت بودهاند . فعاليت وكلاى نواحى مختلف در ايران ، گاهى آنچنان منسجم و هماهنگ بوده است كه همگى با فرمان وكيل واحدى عمل مىكردند ؛ براى نمونه ، در عصر دومين سفير ، « محمد بن جعفر اسدى » در رى ، كار نظارت بر عملكرد وكلا ديگر مناطق ايران ، به خصوص مناطق شرقى را عهدهدار بود .
اكنون با توجه به شواهد موجود ، نحوه حضور سازمان وكالت در ايران را بررسى مىكنيم .
3 . 4 . 1 . قم
قم يكى از مراكز سنّتى تشيّع است كه از اواخر قرن اول مركز سكونت و تجمع شيعيان بوده است . در تقسيمبندى مناطق زير پوشش سازمان وكالت ، قم جزو مناطق جبال محسوب مىشود و به همراه آوه و قزوين و همدان ، زيرنظر وكلاى برجستهاى اداره مىشده است . در اين شهر ، اوقاف زيادى وقف پيشگاه معصومين عليهم السّلام شده بود و وكلايى از جانب ائمه عليهم السّلام ناظر و وكيل بر اوقاف قم بودند كه از معروفترين آنان « احمد بن اسحاق قمى » است . 1215712 خ 0 192 خ
در عصر امام صادق عليه السّلام و امام كاظم عليه السّلام ، گرچه ارتباط بين اين دو بزرگوار و شيعيان قم برقرار بوده است ، ولى نسبت به وكلاى اين دو امام در قم ، سخنى در منابع ديده نمىشود .