نگارش با نام غير علوم قرآن و محتواى دانش قرآن و يك تفسير با مقدمات علوم قرآن عنوان شده است .
در قرن ششم ، پنج مقدمه تفسير در مباحث قرآن و يك عنوان علوم قرآن در تفسير فهرست شده است . در پايان اين قرن اولين كتاب موجود و جدى با عنون و محتواى علوم قرآن پديد آمد . آن فنون الأفنان في عيون علوم القرآن ، ابن جوزى ( 597 ق ) است . ديگر آثار او درخور توجه است .
در قرن هفتم ، چهار كتاب با نام و محتواى نزديك به علوم قرآن ياد شده است . المرشد الوجيز ، ابو شامه ( 665 ق ) مشهورترين آنهاست . مقدمه تفسير قرطبى ( 671 ق ) نيز ابوابى از علوم قرآن را در خود دارد .
در قرن هشتم دو مقدمه تفسير و چهار تأليف با نام و محتواى علوم قرآن اصطلاحى نگاشته شده است . الفوائد المشوق ، ابن قيّم جوزيه ( 751 ق ) و البرهان زركشى ( 794 ق ) در شمار آنهاست . تأليف زركشى گسترش و انسجام مباحث علوم قرآن را سبب شده است .
در قرن نهم سه مجموعه علوم قرآن نگارش يافته است كه هر يك در جاى خود داراى اهميت است و يك تفسير با نام اللباب في علوم الكتاب ، توسط ابن عادل ( 880 ق ) تأليف شده است .
در سده دهم ، پنج مجموعه علوم قرآن نگاشته شده است . سه اثر مهم سيوطى ( 911 ق ) در زمره آنهاست .
در سدههاى يازدهم تا سيزدهم شش چند نگاشته قرآن و يك مقدمه تفسير در مباحث قرآن ، نگارش يافته است .
عنوان اين آثار و تعريف بيشتر آنها در فهرست دو بخش اول ( همين فصل ) با سير تاريخى آمده است .
مجموعههاى علوم قرآن در عصر حاضر از تنوع ، كثرت ، انسجام و كمال برخوردار گرديده است . در بخش سوم فهرست ( همين فصل ) 135 مجموعه علوم قرآن ، به ترتيب حروف الفبا ، عنوان و معرفى شده است .
چندنگارىهاى تاريخ قرآن در دوره معاصر در بخش چهارم فهرست ، آمده است . در آن بخش سى مجموعه تاريخ قرآن ، به ترتيب حروف الفبا ، ياد و تعريف شده است .
فرهنگ نامه علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 339
مساهمون: ابراهيم اقبال
ص٣٣٩