بخش هفتم : محكم و متشابه
محكم و متشابه « 1 » ، شاخهاى اصيل و اصلى از درخت طيب علوم قرآن است . قرآن مجيد ، پيدايش و شكوفايى اين شاخه را نيز سبب گرديده است . شاخساران اين دانش ، بيشتر به « متشابه » نامبردار است . متشابه گاهى در لفظ و به شاخه « نظائر » نزديك است و گاهى در معنى و شاخهء « مشكل قرآن » برآمده از آن است .
لفظ « محكم » از مصدر « إحكام » به معناى منع و بازداشتن از فساد و تباهى ، منع كردن « 2 » ، إتقان ، استوار كردن و كمال بخشيدن است . « 3 » و كلمه « متشابه » از مصدر « تشابه » به مفهوم
هامش
( 1 ) . براى دانش بيشتر در اين علم و منابع آن نك : ابن نديم ، 56 ؛ ابن جوزى ، 198 - 385 ؛ زركشى ، انواع 5 : متشابه ( لفظى ) ، 1 / 202 - 241 ، 35 : شناخت موارد گمان اختلاف ( مواردى كه تعارض در آيات را به وهم و گمان مىرساند ) ، 36 :
محكم و متشابه ( معنوى ) ، 37 : حكم آيات متشابه در صفات ، 2 / 176 - 217 ؛ سيوطى ، الإتقان انواع 43 : محكم و متشابه ، 3 / 3 - 37 ، 48 : مشكل قرآن و موارد گمانبرانگيز در اختلاف و تناقض ، 3 / 88 - 100 ، 63 : آيات مشتبه ( شبيه و همانند لفظى ) ، 3 / 390 - 396 ؛ طاش كبرىزاده ، 2 / 400 - 402 ، 2 / 407 - 408 ، 2 / 482 ( شبيه عنوانهاى زركشى ) ؛ جرمى ، 239 - 243 ، 245 - 246 ؛ زرقانى ، بحث پانزدهم ، محكم و متشابه ، 2 / 270 - 302 ؛ صالح ، فصل هشتم ، 281 - 286 ؛ صفار ، متشابه قرآن ، 601 - 605 ؛ طباطبايى ، 3 / 19 - 87 ؛ على شواخ ، 4 / 191 - 206 ؛ قنوجى ، 2 / 478 ، 2 / 492 ، 2 / 509 ، 2 / 511 ( شبيه عنوانهاى زركشى ) ؛ معرفت ، التمهيد ، ج 3 ( همه كتاب ) ؛ همو ، علوم قرآنى ، 141 - 180 .
( 2 ) . خليل ، 3 / 66 - 67 ؛ ابن دريد ، 564 ؛ ابن فارس ، مقاييس اللغة ، 2 / 91
( 3 ) . ابن منظور ، 3 / 271 - 272 .