عالمان و اديبان ، به واژههاى قرآن ، لغات و كلمات عرب را افزودند و فرهنگنامههاى زبان عربى را سامان دادند و برخى در اين رهگذر انحصار به قرآن را پاس داشتند و روند نگارشهاى خود را با نام غريب و معانى و مفردات قرآن پيش بردند . برخى به معانى يك كلمه و ديگر ساختارهاى آن در كل قرآن پرداختند و علم « وجوه و نظائر » را سامان دادند و برخى ديگر در مؤلفاتى كمحجم به كلمات غير حجازى و غير عربى پرداختند و آثار خود را « لغات قرآن » نامبردار ساختند و از قرن ششم بعضى به توضيح اسامى و امكنهء مبهم قرآن پرداختند و علم « مبهمات » را صورت دادند . مفسران نيز دستمايه اصلى خود را از همين تأليفات به دست آوردند .
سير تأليفات و ميزان آنها به اين ترتيب است . با اين توضيح كه از كتابهاى غريب ، معانى و مفردات با نام غريب القرآن تعبير مىشود .
در سدهء نخست ، از گفتار و پاسخ ابن عباس ( 68 ق ) دو اثر جداگانه در غريب القرآن و يك اثر در لغات قرآن به چاپ رسيده است . اين گفتارها در كتابهاى ديگر نيز انتشار يافته است .
در قرن دوم ، نام ده تأليف و دو نسخه خطى در غريب و نام چهار اثر و دو نسخه خطى و يك اثر چاپ شده در وجوه و يك كتاب نشر يافته در لغات ياد شده است .
در قرن سوم ، تأليفات اين علم رو به فزونى نهاد به گونهاى كه اكثر منابع كهن موجود ، به اين قرن اختصاص دارد . نام هفده اثر و شش اثر نشر يافته در غريب و نام يك تأليف و پنج تأليف انتشار يافته در وجوه و نام پنج كتاب و يك كتاب چاپ شده در لغات از آثار اين سده است .
در قرن چهارم ميزان تأليفات غريب بهسان قرن پيشين است . از آن ميان ، نام شانزده تأليف و سه نسخهء خطى و سه كتاب چاپى در غريب و نام يك اثر و يك اثر نشر يافته در هر يك از وجوه و لغات در ميان است .
در دو قرن بعدى ، مقدار تأليف به يك دوم دو قرن قبلى كاهش يافته است . در قرن پنجم ، پنج ذكر نام ، دو اثر خطى و چهار اثر چاپى در غريب و يك ذكر نام ، يك اثر خطى و دو اثر چاپى در وجوه و يك اثر خطى در لغات و يك اثر چاپى در فرهنگهاى قرآنى به جاى مانده است و در قرن ششم ، شش ذكر عنوان ، سه نسخه خطى و دو كتاب انتشار يافته در غريب و يك ذكر عنوان و دو كتاب انتشار يافته در وجوه و يك ذكر عنوان و يك كتاب انتشار يافته در
فرهنگ نامه علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 236
مساهمون: ابراهيم اقبال
ص٢٣٦