بر خلاف ترتيب نزول در مصحف ؛ 3 - اختلاف قرائت بر خلاف قرائت مشهور ؛ 4 - اختلاف در لهجه ؛ 5 - تبديل و تغيير كلمات ؛ 6 - افزودن لفظى ( كلمه ، جمله ، آيه و سوره ) در قرآن ؛ 7 - كاستن از قرآن « 1 » .
1 . پيدايش و سير تطور اين علم
قرآن مجيد پيدايش و شكلگيرى اين شاخه علمى را سبب گشته است . گويا پيامبر صلّى اللّه عليه و إله در راستاى تحقق اين وعده الهى
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ
( حجر / 9 ) بىترديد ، ما اين قرآن را نازل كردهايم و قطعا نگهبان آن خواهيم بود وعدهاى ديگر - اگر مخاطب رسول اكرم صلّى اللّه عليه و إله و مرجع ضمير قرآن باشد -
إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ
( قيامت / 17 ) در حقيقت گرد آوردن و خواندن آن بر [ عهدهء ] ما است فرمان داشت كه علاوه بر ابلاغ شفاهى قرآن ، كتابت آن را نيز سامان دهد . از اين رو برخى از اصحاب كه توان خواندن و نوشتن داشتند و در كنار حضرت صلّى اللّه عليه و إله بودند ، مأموريت يافتند تا قرآن را كتابت كنند . اينان به كاتبان وحى موسوم گشتند . ناميده شدن قرآن به « كتاب » در كلام الهى ، از تحقق اين فرمان خبر مىدهد . بعضى از كاتبان كه بيشتر دستاندركار كتابت بودند ، مكتوبات خود را در مصاحفى گرد آوردند . اين مصاحف كه يكسان نبودند عثمان را بر آن داشت تا آنها را گرد آورد و پس از تدارك يك يا چند مصحف تقريبا يكسان ، آنها را بسوزاند . مصاحف عثمان فاقد هر گونه مشخصات املايى مانند حركت و نقطه بود تا جوابگوى قراءات معتبر باشد . نحوه كتابت اين مصاحف و اندك تفاوتهاى آن ، منشأ تأليفاتى با عنوان « المصاحف » ، « رسم المصاحف » و « اختلاف المصاحف » گشت . در ادامه ، ويژگى مصاحف عثمان و فقدان نشانههاى املايى ، خود اختلاف در قراءات را سبب شد . امرى كه ابو الاسود دؤلى ( 69 ق ) را بر آن داشت تا نقطههايى را به منظور نشان دادن حركت حروف قرآن بنيان نهد . اين اقدام كه به « نقط و شكل » عنوان گرفته است ، باعث نگارشهايى با همين نام شده است . كمى بعد ، دو شاگرد ابو الأسود ، نصر بن عاصم ( 89 ق ) و يحيى بن يعمر ( 89 يا 90 ق ) نقطههايى وضع كردند تا حروف هم شكل را جدا سازند . اين كار ، إعجام نام گرفته است . آنگاه خليل بن احمد ( 170 ق ) نقطههاى اعرابى ابو الاسود و نقطههاى
هامش
( 1 ) . معرفت ، صيانة القرآن من التحريف ، 11 - 14 ؛ همو ، تاريخ قرآن ، 156 - 157 .