تأليفات اين علم با عناوين جمع القرآن ، المصاحف ، رسم المصاحف ، اختلاف المصاحف ؛ النقط و الشكل ؛ تقسيم قرآن ؛ فواصل الآيات ، العدد ، عدّ آي القرآن ؛ اجزاء القرآن ؛ أعشار القرآن ؛ فواتح السور ؛ تناسب الآي و السور و نفي التحريف به رشته تحرير درآمده است .
برخى از اصطلاحات اين علم را مىتوان چنين تعريف كرد : « جمع قرآن » گاهى به معناى حفظ كردن و به خاطر سپردن و از بر خواندن آن است . آيه شريفهء
إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ
( قيامت / 17 ) در حقيقت گرد آوردن و خواندن آن بر [ عهدهء ] ماست به همين معنى است و گاهى به معناى گردآورى و ترتيب آيات پراكنده در يك مصحف ميان دو جلد است « 1 » . اين مفهوم اصطلاحى كاربرد بيشترى دارد .
« مصاحف » جمع مصحف يا مصحف ، مجموعهء صحف و اوراقى است كه در آن قرآن مجيد را به ترتيب آيات و سور آن نوشته باشند ، گاهى مراد از آن مصاحف عثمانى است كه با نظارت او گرد آمد اما آنچه ابو بكر گرد آورد مصحف نيست بلكه صحف است از آن رو كه پراكنده و غير مجموعه بود « 2 » . كاربرد « صحف » جمع صحيفه در قرآن ، اين تفاوت را نشان مىدهد :
بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً
( مدثر / 52 ) بلكه هر مردى از ايشان خواهد كه نامههايى سر گشاده دريافت كند ؛
إِنَّ هذا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى
( اعلى / 18 - 19 ) قطعا در صحيفههاى گذشته اين [ معنى ] هست ، صحيفههاى ابراهيم و موسىو طه / 133 ؛ نجم / 36 و بيّنه / 2 .
« رسم » گاهى به معناى رسم قياسى و قانونمند قرآن است كه آن به تصوير كشيدن و نگاشتن لفظ به وسيله حروف الفبا ، با در نظر داشتن وقف و ابتدا در آن است و گاهى به مفهوم رسم عثمانى است و آن دانشى است كه موارد اختلاف مصاحف عثمانى را با رسم قياسى ، مورد شناسايى قرار مىدهد « 3 » .
« نقط و شكل » نقطهها و نشانههايى است كه حركت و نحوه تلفظ حروف كلمات قرآن مانند متحرك بودن ، ساكن بودن ، مدّ ، شدّ و اعراب كلام را نشان مىدهد و گاهى مراد ، نقط إعجام است كه آن نقطههاى نشانگر خود حروف است و حروف معجم و نقطهدار را از مهمل
هامش
( 1 ) . جرمى ، 112 .
( 2 ) . همو ، 271 .
( 3 ) . همو ، 159 .