قابل « 1 » و فاعل « 2 » نمىتواند بود . پس « 3 » قابل و فاعل « 4 » كمّ متّصل بالذات « 5 » جسم است به دو اعتبار :
[ 1 . ] به اعتبار هيولى قابل است و [ 2 . ] به اعتبار صورت فاعل .
پس جسم مركّب شد « 6 » از جوهر محلّ كه هيولى باشد و از جوهر حالّ كه صورت باشد .
و جوهر حالّ را فاعلى « 7 » مىبايد كه فعلش در محلّ باشد ، و اين نيست مگر « نفس » ؛ و جوهر محلّ را فاعلى « 8 » مىبايد كه فعلش در محلّ نباشد ، و اين نيست مگر « عقل » ؛ و چون نفس نيز جوهرى است كه بالذات در محلّ نيست ، فاعل او نيز عقل است از جهت ديگر .
پس ثابت شد اقسام اوّلى « 9 » جوهر به طريق لمّ و انّ ، بعون اللّه تعالى .
تعليق [ در بيان اقسام وحدت و كثرت ]
چون دانسته شد كه شئ « 10 » موجود تا معيّن نشود ، واحد و كثير نمىشود ؛ گوييم كه :
شئ موجود « 11 » معيّن به وحدت عددي ، نظر به ذاتش كرده : يا كثير مىتواند شد يا كثير نمىتواند شد . « 12 » اگر كثير تواند « 13 » شد : يا به انضمام كثير مىشود « 14 » و يا به انفصال . اينكه به انضمام كثير مىشود : يا به انضمام چيزى است كه سبب اختلاف
هامش
( 1 ) . ( ل ) : فاعل ؛ ( م ) : - در جسم و جسم از يك جهت قابل .
( 2 ) . ( ل ) : قابل .
( 3 ) . ( م ) : - فاعل نمىتواند بود پس .
( 4 ) . ( س ) و ( ل ) : فاعل و قابل .
( 5 ) . ( م ) : - بالذات .
( 6 ) . ( م ) : باشد .
( 7 ) . ( ل ) : فاعل .
( 8 ) . ( ل ) : - فاعلى .
( 9 ) . ( م ) : اوليه .
( 10 ) . ( ل ) : - شئ .
( 11 ) . ( ل ) : وجوددار .
( 12 ) . ( س ) : يا كثير مىتواند شد يا نه .
( 13 ) . ( م ) : مىتواند .
( 14 ) . ( س ) : كثير مىتواند شد .