بخش سوم تركيب ماده و صورت منطقى يا صناعات خمس
( 963 ) مبحث صناعات مربوط است به كيفيت تركيب اقسام قضاياى مذكور ، در صور سهگانهء دليل . و از تركيب اقسام قضاياى يقينى و غيريقينى كه ذكر شد كه ماده كلاماند با صور استدلالى يعنى قياس و استقراء و تمثيل ، فنون سخنورى يا صناعات منطقى حاصل مىشود .
( 964 ) صناعات منطقى پنج قسم اصلى دارد ، و بعضى از آنها داراى فروع و شقوقى ميباشند و اقسام اصلى عبارتند از : برهان ، خطابه ، جدل ، شعر ، مغالطه .
دليل انحصار صناعات در پنج قسم
( 965 ) صناعات منحصر در پنج قسمند زيرا اثر كلام ، يا تخيل و بوجود آمدن تاثرات نفسانى ، و يا تصديق است ، تخيل يك قسم بيش ندارد و تصديق بر چهار گونه است ، زيرا اگر افادهء يقين يعنى جزم صادق كند برهان است ، و اگر تصديق ظنى به حكم پديد آورد ، خطابه است ، و اگر از سخن اعتراف و تسليم مخاطب نتيجه گرفته شود ، جدل است ، و اگر هيچيك از آنها حاصل نگردد ، بلكه مطلوب از كلام جزم به امور غيرواقعى و كاذب باشد ، مغالطه است ، بنابراين صناعات پنج قسم ميباشند .
( 966 ) هريك از صنايع پنجگانه از تركيب يكى از مواد با صورت مخصوصى بوجود مىآيد ، و صور تركيب مواد مختلفه با هريك از صور و صنعت حاصله در اين جدول تعيين گرديده است .