( اوّل ) آنكه در تجربه بوجود علت علم حاصل مىشود لكن معرفت تفصيلى بماهيت علت حاصل نشده ، و فقط علم اجمالى حاصل ميگردد كه علت مشتركهاى وجود دارد لكن ماهيّت علت شناخته نميشود ، و اين علم در مورد همهء تجربهها يكسان است بخلاف آنكه از حدس خصوص علت معينى كه ثبوت اين محمول خاص براى موضوع در خارج به آن بستگى دارد بتفصيل شناخته شده و بوجودش علم حاصل ميگردد .
( دوّم ) علم بحدسيات گاهى با سعى و طلب نبوده و با توجه يافتن بموضوع خاصى دفعتا علم به حكم و هم مسبب حاصل مىشود بخلاف تجربه كه بيشتر با سعى و كوشش و طلب است .
تفاوت حدس با قياس
( 912 ) حدس با قياس و فكر از چند جهت تفاوت دارد و اختلافات آنها در اول كتاب طى شماره ( 7 / 5 ) و ( 7 / 6 ) بيان گرديده و حاجتى بتكرار نيست تفاصيل بيشترى در كتاب علم هشيارى بقلم نگارنده بيان شده و در آنجا حدس منطقى بجهات متعدّدى از حدس عرفانى جدا گرديده است و خلاصه آنست كه نتيجهء حدس منطقى گاهى راست و گاهى بىحقيقت است بخلاف نتيجهء حدس عرفانى كه هميشه عين حقيقت و واقع است اختلافات ديگرى نيز بين آنها هست كه ذكرشان موجب تطويل است و مختصرى از آن ضمن شماره 8 بيان شده است .
5 - متواترات
( 913 ) متواترات قضايائى هستند كه مردم بسيارى شهادت دهند كه چيزيرا ديده يا شنيدهاند و از گفتار آنها بمفاد آن قضيه جزم