( شرط پنجم ) صغرى در ضرب هشتم بايستى يكى از دو خاصه . و كبرى از قضايائى باشد كه عرفيهء عامه بر آنها صادق است .
تعيين ضروب و نتايج حاصله را بايستى از كتب مبسوط جستجو نمود .
تذكر مهمى راجع به ادله اثبات حجيت اشكال
از همهء دليلهائيكه ذكر شد بر فرض قبول اين قدر ثابت مىشود كه نتايج حاصله از اين شكلها صادق است . لكن صدق نتيجه مستلزم صحت دليل نيست زيرا نتيجه لازم اعمّ دليل است و چهبسا قضاياى صادقى يافت مىشود كه دليل آنها كاذبست چنان كه در مورد بيان اختلاف در ضروبيكه فاقد شروط لازمه بودند مثالهائى ذكر شد و ثابت گرديد كه در آن موارد نتيجه صادق و دليل آنها غيرمعتبر است .
سرّ اين مسئله آنست كه صحت نتيجه معلول صحت دليل است و ما در همهء دلائلى كه براى صحت انتاج اشكال آورديم در نظر داشتيم كه از اثبات صحت نتيجه صحت دليل را ثابت كنيم و دلائل مذكور همگى دليل انّى هستند . ليكن اين مطلب در حكمت متعاليه بيان شده است كه وجود معلول بطور اجمال دلالت دارد كه داراى علتى است ليكن شخص علت يا نوع آن هيچگاه ثابت نميشود . زيرا ممكن است يك معلول از علل متعددى بوجود آيد . مثلا وجود گرمى دلالت مىكند كه يكى از علل حرارت وجود داشته ليكن خصوص نوع آتش يا حركت يا تابش خورشيد يا اصطكاك يا يكى از امور ديگر ثابت نميشود . و بر فرض آنكه