تا هموار ، نتيجه يكسان بوده و اختلاف پديد نيايد « 1 »
در عبارت كتاب دو نكته موجود است كه بايستى توضيح داده شود .
( 684 ) نكتهء اول . آنست كه چنان كه در زيرنويس متن عربى اشاره شده عبارت ناقص است . زيرا براى بيان اختلاف طرف توافق يعنى ايجاب نتيجه را ذكر كرده و تباين را ذكر ننموده است . و ميتوان گفت عبارترا باجمال گذرانيده و مورد سلب را بفهم خواننده واگذار كرده است .
( 685 ) « نكته دوم » آنكه كلمه جنس را بمعنى نوع استعمال نموده و گفته است فصل را از چيزى كه با جنس آن مباين است سلب نمايند و اين استعمال دور از اصطلاح نيست زيرا شيخ در كتاب شفا براى جنس چند معنى شمرده است و يكى از آن معانى نوع است . چنان كه وقتى ميگوئيم جنس انسان با اسب دوتا است مقصود نوع آنها مىباشد .
( 686 ) « شرط دوم » صغراى شكل سوم مانند شكل اول بايستى فعليت داشته باشد و حداقل فعليت در موجهات مطلقه عامّه است .
هامش
( 1 ) مصنف كتاب ما مطالبيرا كه ذكر كرديم در تعليقات خود بر شرح حكمت الاشراق صفحه 108 به اين عبارت بيان نموده است . اما لزوم الشرط الاول . فلان الاصغر اذا كان مبائنا للاوسط بالسلب كالفرس مثلا للانسان فلم يعلم ان الاكبر المحمول على الاوسط هل يلاقيه كالحيوان او يباينه كالناطق . كقولنا لا شيىء من الانسان بفرس . و لا شيىء من الانسان بصهال . او حجر . و الصادق فى الاولين الايجاب و فى الاخرين السلب و الاختلاف يوجب العقم ، نظير اين عبارت در شرح منطق اشارات صفحه 269 موجود است و ظاهرا با حذف قسمتى از آنجا اقتباس گرديده و مثال بر آن افزوده شده باشد .