قضيه تعلق يافته و اشتباهى در اين تشخيص به عمل نيامده است قيودى بتعريف افزوده شده است .
( 422 ) يكى آنكه صدق هريك « مستلزم » كذب ديگرى باشد .
اين قيد براى آنست كه بسيارى از قضايا در سلب و ايجاب با يكديگر اختلاف دارند . در صورتى كه هردو صادق يا هردو كاذب ميباشند . مثلا اگر بگوئيم پرويز ساكن است و پرويز متحرك نيست يكى از اين دو موجبه و ديگرى سالبه است . در صورتى كه مفاد هردو قضيه يكى بوده و اختلافى بين آنها نبوده و نقيض يكديگر نيستند .
( 423 ) قيد ديگر آنكه « بالذات » صدق يكى مستلزم كذب ديگرى باشد . اين قيد از اينجهت لازم است كه تناقض در صورتى بين دو قضيّه محقق مىشود كه هريك از آنها بلاواسطه رافع ديگرى باشد و اغلب قضايا رافع يكديگرند . ليكن با يك يا چند واسطه و باينجهت نقيض يكديگر نبوده و لازم مساوى با قضيه ديگرى هستند كه بعد از يك يا چند واسطه بقضيهاى ميرسند كه با قضيه اولى مناقض است .
مثل آنكه گفته شود : عدد اين سيبها چهار است و عدد اين سيبها زوج نيست . اين دو قضيه نقيض يكديگر نيستند زيرا بدون واسطه و بالذات صدق يكى مستلزم كذب ديگرى نميباشد بلكه با چند واسطه منتهى بقضيهاى ميگردد كه نقيض قضيهء اول است .
به اين ترتيب كه ميگوئيم عدد اين سيبها چهار است و هرعدد چهارى به دو متساوى قسمتپذير است . و هرچيزيكه به دو متساوى قسمتپذير باشد زوج است بدين سبب هرچهارى زوج است ليكن عدد
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 340
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص٣٤٠