ايران « 1 »
نيروهاى مسلح ايران نيز شبيه نيروهاى نظامى روم بود . مرزبانها و دهقانان فرماندهى سپاه را به دست داشتند و در سرزمينهاى وسيع و مستغلات پهناور ، مستبدانه حكمرانى مىكردند . پادشاهان ايرانى براى حمايت نواحى جنوبى هم مرز با جزيرة العرب و نواحى جنوب غربى هم مرز با روم به خاندان منذر تكيه داشتند .
عقيدهء حاكم بر كشور و بيشتر مردم ايران مجوسيت بود و ارتش اين كشور نيز همانند روميان هدفى كه صفوفشان را يكپارچه سازد و به آنها انگيزهاى جز مزدورى بدهد نداشتند . . . چنان كه فرماندهى نيز غالبا موروثى بود و فرماندهان به حسب و نسب و مقامشان نزد خسروان تكيه داشتند ، نه بر لياقت نظامى و كار آيى جنگى خويش .
خلاصه :
گر چه شمار قبايل عرب پيش از اسلام بسيار بود ، اما تفرقه موجب ضعف آنها گشته بود و سران خودخواه و نفس پرستشان آنها را زير سلطه ظالمانهء خود گرفته بودند .
هيچيك از امپراتورىهاى ايران و روم از سازماندهى منظمى برخوردار نبودند . نه اعراب و نه روميان و ايرانيان ، به هدفى كه در راه آن حاضر به فداكارى باشند مؤمن نبودند . شمار آنان بسيار امّا بى سر و سامان بود ولى شمار اندك مسلمانان منظم و سازمان يافته بود .
تحليل وضعيت نظامى طرفين
در خلال بحثهاى مربوط به وضعيت نظامى طرفين روشن شد كه مسلمانان - با وجود كمى شمار - از دشمنان مشرك ايرانى و رومى خود - با وجود شمار زياد آنها - نيرومندتر بودند . زيرا مسلمانان در رويارويى با دشمنان خود از امتياز اعتقاد استوار و ايمان ژرف نسبت به اهدافشان برخوردار بودند و با طيب خاطر همهء دار و ندار خود را در راه آن اهداف مىبخشيدند .
در جنگ جهانى دوم و همهء جنگهاى قديم و جديد شاهديم كه چگونه طرفين از
هامش
( 1 ) - براى آگاهى از جزئيات بيشتر ر . ك . مقدّمهء كتاب « قادة فتح بلاد فارس » ، از همين نويسنده .