1 - بالاترين ميزان آن سالانه 48 درهم ( حدود 5 / 2 دينار عراقى يا بيست ليرهء سورى يا لبنانى و يا 240 قرش مصرى ) بود كه از توانگران گرفته مىشد .
2 - مقدار متوسط آن سالانه 24 درهم بود كه از طبقهء متوسط جامعه مثل بازرگانان و كشاورزان گرفته مىشد .
3 - پايينترين مبلغ آن سالانه 12 درهم بود كه از صاحبان پيشه يعنى كسانى كه كارى پيدا مىكردند گرفته مىشد .
مبالغ ياد شده به نسبت زكاتى كه خود مسلمانان مىپرداختند بسيار ناچيز بود و 5 / 2 درصد مقدار شرعى زكات را شامل مىگشت . *
عدم اخذ جزيه از تهيدستان ، كودكان ، زنان ، راهبان ، عابدان ، كوران ، زمينگير شدگان و افراد عاجز و ناتوان نشان آن است كه در گرفتن جزيه توان پرداخت مكلفان در نظر گرفته مىشود ، همانطور كه تقسيم جزيه بر سه قسم نيز نشان مىدهد كه براى تحصيل آن نبايد مردم را به سختى و مشقت افكند . در پيمان خالد با حاكم قس الناطف آمده است : « من با شما پيمان مىبندم كه از شما جزيه بگيرم و امنيت شما را در برابر هر كس كه قصد دست درازى به شما داشته باشد تأمين كنم : توانگر به اندازهء توانايىاش و تهيدست به ميزان تهيدستىاش . »
موارد به آنچه گفته شد محدود نمىشود ، بلكه اسلام جزيه پردازان را از خدمت در ارتش معاف كرده است ، و اگر فرد ذمى به دلخواه به عضويت سپاه اسلامى درآيد ، جزيه از او ساقط مىگردد . با اين تفاصيل مىتوان جزيه را چيزى شبيه عوض نقدى خدمت نظامى در روزگار ما شمرد .
همچنين ، اسلام سرپرستى ذمّيان بينوا و تهيدست را به عهده مىگيرد ، چنان كه در عهدنامهء خالد با اهل حيره آمده است : « هر شخصى كه ناتوان شده از كار باز بماند يا بيمار شود و يا اينكه روزى توانگر بوده و امروز تهيدست شده و هم كيشانش به او صدقه مىدهد ، جزيه از او برداشته است و مخارج او و خانوادهاش از بيت المال مسلمانان پرداخت مىگردد . »
هامش
* - ملاك اين محاسبه از سوى نويسنده روشن نيست .