و بلكه هيچ كس ياراى تحمل آنها را ندارد ، مگر كسى كه خداوند او را در پناه امامت قرار داده باشد .
شهادت على اكبر ( ع )
نخستين كس از هاشميان « 1 » كه در حضور امام ( ع ) گام به ميدان شهادت نهاد ، فرزندش على اكبر ( ع ) بود . « 2 » توصيف مقام و الا و منزلت بلند آن حضرت براى هيچ كس امكان ندارد ،
هامش
( 1 ) - در اين باره سه قول است :
الف - عباس بن على بن ابى طالب . اين اعتقاد شعبى است . ( ر . ك : تذكرة الخواص ، ص 230 ) .
ب - عبداللَّه بن مسلم بن عقيل ( ع ) . اين اعتقاد سروى در المناقب ( ج 4 ، ص 105 ) و صدوق در امالى ، ص 226 ، و ابن فتّال در روضة الواعظين ، ص 118 و حائرى در تسلية المجالس ، ج 2 ، ص 302 مىباشد .
ج - على اكبر ( ع ) . شمار بسيارى از مورخان بر همين اعتقادند . مانند ابن اثير در الكامل ، ج 3 ، ص 293 ؛ مفيد در الارشاد ، ج 2 ، ص 106 ؛ بلاذرى در انساب الاشراف ، ج 3 ، ص 406 ؛ أبى الفرج ، در مقاتل الطالبيين ، ص 86 ؛ أندلسى در جمهرة انساب العرب ، ص 267 ؛ سيد در اللهوف ، ص 166 ؛ طبرسى در اعلام الورى ، ج 2 ، ص 462 ؛ دينورى در الأخبار الطوال ، ص 256 ؛ ابن نما در مثير الاحزان ، ص 68 و دهها مورخ ديگر كه ما در اينجا به دليل رعايت اختصار از ذكر نام آنها خوددارى مىكنيم .
مؤيد اين مطلب سلامى است كه در زيارت ناحيه مقدسه بر وى فرستاده شده است : « السلام عليك يا اول قتيل من نسل خير سليل من سلالة ابراهيم الخليل ( ر . ك : بحار ، ج 45 ، ص 65 ) .
( 2 ) - كسانى كه تصريح دارند بر اينكه نخستين شهيد على اكبر بوده است اشخاص زير مىباشند : ابن سعد درطبقات ( ترجمة الامام ( ع ) و مقتله - از بخش چاپ نشده كتاب الطبقات الكبير ابن سعد ، تحقيق سيد عبدالعزيز طباطبايى ، ص 73 ) . ابن فندق در لباب الانساب ، ج 1 ، ص 349 ؛ ابن كثير در البدايه و النهايه ، ج 8 ، ص 191 ، طبرى در تاريخ خود ، ج 3 ، ص 330 ؛ أبو الفرج اصفهانى در مقاتل الطالبيين ، ص 86 ؛ دينورى در الاخبار الطوال ص 256 ، ابن أثير در الكامل فى التاريخ ، ج 3 ، ص 293 ؛ ابن جوزى در تذكرة الخواص ، ص 229 ؛ ديار بكرى در تاريخ الخميس ، ج 2 ، ص 298 ؛ ابن حنبلى در شذرات الذهب ، ج 2 ، ص 61 ؛ مجدى علوى در المجدى ، ص 91 ؛ بلاذرى در انساب الاشراف ، ج 3 ، ص 406 ؛ أندلسى در جمهرة انساب العرب ، ص 267 ؛ فخر رازى در الشجرة المباركه ، ص 72 ؛ فضيل بن زبير كوفى اسدى در تسمية من قتل مع الحسين ، ص 150 ؛ طبرانى ، در مقتل الحسين ، ص 38 ؛ ابن شهر آشوب در المناقب ، ج 4 ، ص 109 ذهبى در سير اعلام النبلاء ، ج 3 ، ص 321 ؛ مسعودى در مروج الذهب ، ج 3 ، ص 61 ؛ همچنين ذهبى در تاريخ الاسلام ( حوادث سال 61 ، ص 21 ) ؛ زرندى در نظم درر السمطين ، ص 218 ؛ يافعى در مرآة الزمان ، ج 1 ، ص 131 ؛ يعقوبى در تاريخش ، ج 2 ، ص 94 ؛ يمانى در النغمة العنبريه ، ص 45 ؛ عقيقى همانند آنچه در الحدائق الورديه ، ص 116 آمده است ؛ ابونصر در سرّ السلسلة العلويه ، ص 30 ؛ ابن ادريس در السرائر ، ج 1 ، ص 657 ؛ شهيد ثانى در الدروس ، ج 2 ، ص 11 . دلايل اين امر به شرح ذيل است :
الف - على بن الحسين كه در كربلا به همراه پدرش كشته شد ، به گفته واقدى در سال 33 هجرى به دنيا آمد . ( ر . ك : عمدة الطالب ، ص 192 ؛ مقتل الحسين ( ع ) ، مقرّم ، ص 255 ) ، در حالى كه امام زين العابدين ، على بن الحسين ( ع ) ، در سال 38 هجرى ديده به جهان گشود . برخى روايات تصريح دارد به اينكه امام زين العابدين ( ع ) در دوران خلافت عثمان به دنيا آمد . ( ر . ك : السرائر ، ج 1 ، ص 654 ؛ مقاتل الطالبيين ، ص 86 ) .
ب - مورخان نقل مىكنند كه وقتى يزيد ملعون از امام زين العابدين ( ع ) پرسيد : نامت چيست ؟ فرمود : على بن الحسين . گفت : مگر خداوند على بن الحسين را نكشته است ؟ فرمود : من برادرى بزرگتر از خود داشتم و شما او را كشتيد ( ر . ك : مقاتل الطالبيين ، ص 119 - 120 ؛ نسب قريش ، ص 58 ) .
بر پژوهشگران آگاه پوشيده نيست كه آن دسته از رواياتى كه مىگويد وى بزرگتر است چندين برابر رواياتى است كه اين مطلب را نمىپذيرند . در حالى كه نسب شناسان كه در اين زمينه استاد هستند قائل به چنين مطلبى مىباشند ، معلوم نيست چرا گروهى اصرار دارند كه امام زين العابدين بزرگتر بوده است .
ابن ادريس مىگويد : نمىدانم كه اگر على اكبر به شهادت رسيده و على اصغر [ امام سجاد ] امام معصوم پس از پدرش بوده باشد ، چه كاستى و يا نقص به مذهب ما وارد مىشود . اگر امام زين العابدين در روز طف 23 ساله و فرزندش امام باقر ( ع ) سه سال و چند ماه داشته است ، از مجموع همهء اينها استفاده مىشود كه زين العابدين كوچكترين فرزندان پدرش بوده و اين هيچ نقصى براى آن حضرت نيست .
وى همچنين گفته است : سزاوارتر اين است كه به متخصصان اين فن يعنى نسب شناسان و صاحبان سيره و خبر مراجعه شود . مانند زبير بن بكّار در كتاب انساب القرشيين ؛ ابو الفرج اصفهانى در مقاتل الطالبيين ؛ بلاذرى ؛ مزنى صاحب كتاب أخبار الخلفا . عمرى نسبت شناس نيز اين مطلب را در المجدى اثبات كرده و گفته است : برخى افراد نا آگاه چنين پنداشتهاند كه على اصغر در كربلا كشته شد و اين خطا و توهمى بيش نيست . ( المجدى ، ص 91 ) صاحب كتاب الزواجر و المواعظ ؛ ابن قتيبه در المعارف ، ابن جرير طبرى كه در اين باره تحقيق كرده و ابن ابى ازهر در تاريخش و ابو حنيفه دينورى در اخبار الطوال ؛ صاحب كتاب الفاخر يكى از نويسندگان مذهب ما و أبو على بن همام در كتاب الانوار فى تاريخ أهل البيت و مواليدهم كه يكى از محققان و نويسندگان مذهب ما مىباشد همه بر اين قول متفقند و اينان در اينگونه مسائل آگاهترند . ( ر . ك : السرائر ، ج 1 ، ص 655 - 656 )
شهيد اول در الدروس گويد : « بنا بر قول صحيحتر وى على اكبر بوده است . »
بيهقى در لب الانساب ( ج 1 ، ص 394 ) گويد : « نسب شناسان در اينكه آيا آن كسى كه شهيد شد على اكبر يا على اصغر بود اختلاف دارند . ولى بيشتر علما نظرشان بر اين است كه كشته شدهء در كربلا على اكبر بود » .