رؤيت در همان شب ، چه آدمى خود ببيند ، يا به شهادت عدلين ، يا استفاضه رؤيت ثابت شود ، پس به هر يك از اين دو طريق اول ماه ثابت مىشود .
دوم : بدان كه گاه است در بعضى بلاد ماه ديده مىشود و در بعضى بلاد با وجود تفحص ديده نمىشود ، واختلاف بلدان در رؤيت اهلَّه يا به جهت اختلاف در اوضاع هوائيّه يا ارضيه است ، مانند ابر وصحو ، يا صافى هوا وكدورت آن ، يا غلظت ابخره ورقّت آن ، يا هموارى زمين بلد وناهموارى آن ، يا به جهت اختلاف در اوضاع سماويه است .
و اين اختلاف يا به جهت اختلاف عرض بلدين است يا به جهت اختلاف طول آنها ، امّا تفاوت به جهت اختلاف در عرض از دو راه مىشود :
يكى از آن راه است كه هر بلدى كه عرض آن بيشتر است دايره مدار حركت شمس وقمر غالباً از استقامت دور تر واضطجاع آن به سمت افق بيشتر است ، لهذا در وقت غروب قمر در آنجا به افق نزديكتر است ، و به اين جهت قرب آن به كدورت غبار حوالى افق بيشتر ، پس مشكلتر مرئى مىشود ، و ليكن اين به اندك اختلاف در عرض تفاوت محسوس نمىكند ، بلكه اختلافى معتدٌّ به مىخواهد .
و يكى ديگر از راهى است كه مذكور خواهم كرد .
وامّا تفاوت به جهت اختلاف در طول نظر به اين است كه هر بلدى كه طول آن بيشتر و از جزاير خالدات كه مبدأ طول است بنا بر مشهور دور تر است شمس وقمر در آنجا زودتر غروب مىكند و از بلدى كه طول آن كمتر است و روز آن كثير الطول زودتر شام مىشود .
بنا بر اين هر گاه زمان تفاوت ما بين المغربين معتدٌّ به باشد در آن زمان قمر به حركت خاصه ء خود حركتى مىكند و از شمس دور تر مىشود ، پس مىشود كه در بلد كثير الطول وقتى شمس غروب كند قمر متمكَّن الرؤيه نبود ، و در بلد قليل الطول به جهت دور شدن قمر از شمس در زمان ما بين المغربين قمر مرئى مىشود .
رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 172
مساهمون: ملا أحمد النراقي
ص١٧٢