داشته باشد كه تفاوت مغربى نصف آن باشد كه قمر به قدر معتدٌّ به حركت بكند ، و در صورت تعارض اختلاف طول با اختلاف عرض حكم تفاوت مىكند .
وخبير در علم رياضى همه ء شقوق را استنباط مىتواند بكند . و همچنين اين كه در صورت اختلاف دو بلد رؤيت در كدام يك موجب ثبوت در ديگرى نمىشود ، و در كدام يك موجب مىشود ، چه هر گاه رؤيت در بلدى موجب ثبوت هلال در بلدى ديگر نشود ثبوت آن در آن ديگر باعث ثبوت در اول مىشود .
و وقت وحال وفا به بيان از اين أبسط نمىكند ، والَّا همه ء شقوق آن را بيان مىكردم ، و ليكن ماهر خود مىتواند استنباط كرده .
چون اينها معلوم شد معلوم مىشود كه رؤيت در بغداد كفايت ثبوت اول ماه در كشمير نمىكند كه عرض آنها نزديك به هم است وتقريباً بيست و پنج درجه طول بغداد كمتر است ، و همچنين ديدن در مصر كفايت از براى بغداد نمىكند ، چه با اندك تفاوت در عرض تقريباً هفده درجه طول مصر كمتر است ، وثبوت مصر از براى مشهد مقدس كفايت نمىكند كه تقريباً سى درجه طول آنها تفاوت دارد واختلاف عرض كم است ، وديدن در صنعاء ويمن كفايت ديدن در مدائن نمىكند ، چه با وجود قرب در طول قريب به نوزده درجه در عرض مختلفند ، وديدن در اصفهان كفايت ديدن نهاوند را نمىكند كه تقريباً سى و دو درجه در طول تفاوت دارند وهكذا .
اما اصفهان وكاشان وقم ورى ويزد وشيراز وتبريز ومشهد مقدس واسترآباد وبغداد وبصره وقزوين وهمدان و امثال اينها در هر يك كفايت از براى ديگرى مىكند ، چه غايت تفاوت طولى آنها از ده دوازده درجه نمىگذرد ، وتفاوت عرضى هم بسيار كم است ، مگر ابتداء وانتهاى اين بلاد مثل بغداد ومشهد مقدس كه تقريباً دوازده درجه است ، وتفاوت طولى آنها است ، و ظاهر اختلاف حكم آنها است چنان كه جمعى از علماء تصريح كرده اند كه بناى شارع بر اين تدقيقات هيويّه نيست ، و همين قدر كه فرموده : رؤيت هلال كه شد ماه ثابت مىشود بايد ما
رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 175
مساهمون: ملا أحمد النراقي
ص١٧٥