تمام شود . لذا در مواجههء با مالك اشتر مىگفت :
من و مالك را بكُشيد
و مالك را به همراه من به قتل رسانيد . « 1 »
بعد از پايان جنگ ، بنا به درخواست عايشه ، امام على عليه السلام او را عفو كرد .
عبد اللَّه بن زبير ، شخص مغرور و مطرودى بود ، به گونهاى كه حتى مورد توجّه و احترام معاويه هم قرار نگرفت . او پس از مرگ معاويه ، با يزيد ، بيعت نكرد و براى حفظ جان خود ، در مكّه ساكن شد و بعدها بر مكّه تسلّط يافت .
لشكريان يزيد به مكّه حمله بردند تا مقاومت عبد اللَّه را درهم شكنند . در اين حمله ، كعبه آتش گرفت و خراب شد ؛ ليكن چون در همين زمان ، خبر مرگ يزيد به مكّه رسيد ، عبد اللَّه ، جان سالم به در بُرد .
عبد اللَّه ، پس از مرگ يزيد ، در سال 64 هجرى ، ادّعاى خلافت كرد و بر حجاز و يمن و عراق و خراسان مسلّط شد .
او از عبد اللَّه بن عبّاس و محمّد بن حنفيه بيعت خواست ؛ ولى آنان روى برتافتند .
از اين رو ، تصميم گرفت آن دو را آتش بزند ؛ ليكن با حملهء [ ياران ] مختار ، آن دو از مرگ نجات پيدا كردند .
در زمان خلافت عبد الملك بن مروان ، در سال 73 هجرى ، با حملهء حَجّاج به مكّه و مسجد الحرام ، عبد اللَّه بن زبير ، كشته و سپس به دار كشيده شد .
ه - مروان بن حكم
مروان بن حَكَم ، چهرهء مرموز ، فتنهانگيز و فرصتطلبى بود كه تمايل بسيارى به ايجاد فتنهها و درگيرىها داشت . وى نمونهء عينى نفوذيان در يك نهضت است كه نه با روح جريان ، همگونى دارند و نه به ارزشهاى آن باور دارند و نه با اسوههاى آن ، همراهاند . اينگونه كسان ، بيشترين ضررها را به آن جريان فكرى و سياسى كه در آن
هامش
( 1 ) . مروج الذهب : ج 2 ص 376 .