( إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ )
البتّه ابرار و نيكان در بهشتاند و ابرار اولياء مطيع خدايند در دنيا .
( وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ )
و البتّه كفّار در دوزخ ميباشند و آن كوه بزرگى از آتش است و مقصود از فجّار در اينجا كفّارى هستند كه پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم را تكذيب نمودند . بدليل قول خدا
( يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ )
يعنى ملازم آتش خواهند بود در روز قيامت براى اينكه در دوزخ ميباشند .
( وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ )
يعنى غايب از آتش نيستند بلكه براى هميشه در آنند و حال آنكه يقينا بموجب دلائل اهل كبائر از مسلمين مخلّد در آتش نخواهند بود و براى اينكه خداوند سبحان ياد كرد ( مكذبين بالدين ) را قبل از اين آيه . پس بهتر اينست كه لفظ فجّار مخصوص و اختصاص بايشان باشد و نيز وقتى در كلام احتمال اين معنى باشد تعلّق اهل وعيد بلفظ عموم باطل است سپس خداوند سبحان براى بزرگ داشت روز قيامت فرمود :
( وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ )
و چه تو را دانا نمود كه روز قيامت چيست براى شدتش آن را بزرگداشته و براى آگاهيدن بر بزرگى حال و بسيارى خطرها و بيمهاى آن باز فرمود
( ثُمَّ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ )
مكرّر نمود اين جمله را براى تأكيد عظمت آن .
جبائى گويد : اراده نمود از
( ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ )
اول نعمتهايى را كه براى اهل بهشت است و از
( ما أَدْراكَ . . . . )
دوّم آنچه عذاب براى اهل آتش است .
( يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً )
روزى كه نفسى مالك نميشود چيزى را براى نفسى . يعنى احدى مالك دفاع از غير خودش از كسانى كه مستحق عقاب