« حَتَّى إِذا ما جاءُوها »
يعنى : تا آن گاه كه بسوى جهنّم كشيده شوند .
« شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ »
يعنى :
گوش آنان شهادت ميدهد كه چه سخنانى از دعوت بسوى حقّ شنيده و از آن رو گردان شدهاند ، و آن را نپذيرفتهاند ، و چشمان آنان شهادت ميدهند كه چه نشانههايى را كه دليل بر وحدانيت خدا بوده است ديدهاند ، ولى باز هم ايمان نياوردهاند ، و نيز ديگر اعضاء بدنشان شهادت ميدهند كه چه اعمالى انجام دادهاند و چه گناهانى مرتكب شدهاند .
دربارهء طرز شهادت اعضاء و جوارح بدن دو قول است :
1 - خداوند اعضاء و جوارح را به صورت موجود زندهاى در مىآورد ، و آنان را مجبور باعتراف و شهادت نسبت به كارهاى صاحبان خود مىنمايد .
2 - خداوند خودش شهادت ميدهد ولى بوسيلهء اين اعضاء ظاهر مىشود ، و نسبت شهادت به اين اعضاء مجاز خواهد بود .
3 - و در اين مورد وجه سوّمى نيز گفتهاند كه خداوند در اين اعضاء و جوارح نشانههايى ظاهر ميسازد كه دلالت كند بر اينكه صاحبان آنها سزاوار آتش دوزخ ميباشند ، و اين نشانهها را مجازا شهادت ناميدهاند همانگونه كه ميگويند : چشمان تو شهادت ميدهند كه ديشب بىخوابى كشيدهاى .
و از ابن عبّاس و ديگر مفسّران نقل كردهاند كه مراد از ( جلود ) پوستهاى بدن آلتهاى تناسلى افراد است كه از آن به پوست بدن كنايه آمده است « 1 »
هامش
( باقر ( ع ) روايت شده است « يوزعون » يعنى اوّلين آنان را براى آخرين ايشان حبس ميكنند ، تا به يكديگر بپيوندند )
( 1 ) تفسير برهان جلد 4 صفحهء 108 ( . . . از حضرت صادق ( ع ) روايت