[ تأملّ كن ! كمك ، از چه كسى ميطلبى ؟ ! .
اگر ؛ حق بجانب تو است ، چه احتياجى بكمك دارى ؟ ! ]
طرف ، بيچاره شد ! - فبهت الّذي كفر ! -
و خدا ، گروه ستمپيشه را هدايت نميكند ! » « 1 »
و امّا ؛
« اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ، . . . »
بعد از بيان علوم و دانش همگانى و همهجانبهء مبدأ و معاد ! و روشنگرى وظيفهء بندگى ! و إظهار آخرين گفتار ممتاز ! ، مولى ، بعظيمترين مقاصد و عاليترين هدف ، إشاره نموده است . و آن خواستن هدايت از پيشگاه مقدّس خداى تعالى ! به [ صراط مستقيم ] است ، و خواستار إستقامت و ثبات بر آن هدايت و آئين ! و خواهان رشد ( و كمال ) در دين ( جاودانى ) او ! و تمسّك ، بحبل ( متين ) او ! و افزونخواهى معرفت و بينش او ! و دورى از سلوك راه ( و روش ) گمراهان ! و دورويان ! و تبهكاران ! ( كسانى كه ؛ جلوههاى دلانگيز رحمت بيكران حق را نپذيرفتند ! و خشم و غضب أوليائش را برآشفتند ! ) . كسانى كه ؛ در آيندهء نزديك - بحالشان - ترا واقف و آگاه سازيم ! .
اين ، گوشهاى از نواحى جامع و همگانى [ فاتحه ] در فرهنگ و علوم قرآنى است .
آنگاه ؛ اساسىترين و مهمترين هدف قرآن كريم - از معارف دينى و إلهى و معرفةالنّفس - اينست كه ؛ بين أصول دين و مذهب و فروعشان گرد آورد ، و سورهء مقدّس [ فاتحه ] ، إجمال و خلاصهء آنها را دربردارد ! و أصول پنجگانه - توحيد و عدل و نبوّت و إمامت و معاد را شامل است ! و بر عبوديّت و بندگى ، دلالت دارد ! [ عبوديّتى كه ؛ از آن ، جزئيّات و شاخ و برگ دين ، متفرّع است . ]
[ فاتحهء ] شريف ! ، آئين و روش حق را واضح و روشن ميسازد ! .
اين سوره ، با منشور :
[ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ، الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ] ،
بزرگترين وحدانيّت حق را بازگو مىكند ! و از قيّوميّت ذاتى أحدى ! و ربوبيّت سرمدىاش ! حكايت دارد ! . و از سرورى دائمى ألوهيّتش ! نغمه ، سر دهد ! و از ملك أزلى و أبديش ، لب باز كند ! و از نعم و لطف بيدريغش ! [ كه پيوسته شامل همگان است ! و رحمت فراوان ، كه ويژهء مؤمنين است ] ، خبر دهد ! . و حقيقة ؛ رحمت عامّ ! و لطف عميمش ! نهايت عدل و إنصاف را متضمّن است ! - [ رحمتى كه ؛ در ملك و ملكوت ، آفريدگانرا - جميعا - فرا گيرد ! و از إتّصاف خدا به عاليترين مراتب كمال ، آگاه سازد ! . ]
اين ، توصيف همهجانبهء [ صفات ذات و صفات فعل ] او است ، كه دلالت بر رجوع و بازگشت خلايق بسوى او دارد ! . « تا آنانرا كه ؛ بزشتى گرائيدند ، بجزاى كردارشان برساند ! و بآنانكه ؛ رفتار نيك ، از وجودشان سر زد ، نيكوترين پاداش دهد ! . » « 2 »
آنگاه ؛ بعد از إشاره بر عبوديّت كامل و همهجانبه - در فروع - و بعد از بيان إعتقاد درست در أفعال بندگان ، به آنان فرمان داد كه ؛ در جستجوى هدايت و راه به [ صراط مستقيم ] باشند . و او است ، راه روشنگر حق !
هامش
( 1 ) - بحار ، جلد 92 : 239 و 240 ، و تفسير عيّاشى ، جلد اوّل ، : 23
( 2 ) -« لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى »نجم ، آيه 31