روز را مىپوشاند يا هر چيزى را با تاريكىاش مىپوشاند .
وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى
؛ روز با بر طرف شدن تاريكى شب و طلوع خورشيد آشكارا مىشود .
وَ ما خَلَقَ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى
؛ يعنى خداى توانايى كه بر آفريدن نر و ماده قادر است بعضى گفتهاند : منظور از نر و ماده آدم عليه السّلام و حوّا مىباشد و در قرائت پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و على عليه السّلام و ابن عبّاس ، و الذّكر و الأنثى است .
إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى
؛ اين جمله جواب قسم است يعنى تلاشهاى شما پراكنده و مختلف است . يا اين كه شتّى جمع شتيت است .
فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَ اتَّقى
؛ اما كسى كه از مال خود حقّ خدا را بدهد و از خدا بترسد و معصيت او نكند .
وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى
؛ و به خصلت نيكو كه ايمان است تصديق كند ، يا به ملت نيكو كه ملّت اسلام است يا به پاداش نيك كه بهشت است تصديق كند .
فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى
؛ يعنى به زودى او را براى آسانى مهيّا مىكنيم ، « يسرى » از يسّر الفرس للرّكوب ، گرفته شده ، هر گاه بر اسب زين و لگام بزند [ و مهيّاى سوارى شود ] و از همين ريشه است سخن معصوم عليه السّلام : هر مخلوقى مهيّاست براى همان منظورى كه خلق شده است و خلاصه معنى اين است كه به زودى او را توفيق مىدهيم تا بندگى و عبادت برايش آسانترين كارها باشد .
وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنى
؛ اما كسى كه بخل ورزد و به آنچه در پيشگاه خداست بىميل باشد گويى از خدا بىنياز است و از او پرهيز نمىكند يا به شهوتهاى دنيوى از نعمتهاى بهشتى بىنياز است چرا كه « و استغنى » در مقابل « و اتّقى » است .
فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى
؛ يعنى به زودى او را خوار ساخته و الطاف خود را از او باز مى داريم تا عبادت و بندگى بر او سختترين كار باشد ، از اين قبيل است قول خداوند :
يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ
؛ « سينهاش را آن چنان تنگ