هر جامعه اى نيازمند مركزى است كه فروغ كليهء فعاليتهاى فرهنگى و اجتماعى آن بايد از آنجا ساطع گردد .
اين فعاليتها براى جامعه خونى را كه مايهء حيات است تهيه مىكنند و مركز به منزلهء قلب است و وظيفهء قلب را انجام مىدهد ، به اين معنى كه خون را تصفيه مىكند و خون تازه را حتى به جوارح دور مىرساند . مادامى كه چنين مركزى وجود داشته باشد و اين خون حيات بخش را تهيه كند ، تمام بدن بدون وقفه و معطلى وظيفه اش را انجام خواهد داد . براى مسلمين ، اين مركز « مكه » است و ساير مراكز فرعى از اين نقطه نيرو مىگيرند . در نتيجهء بسط و توسعه و گسترش همين نظريه يعنى توجه به يك مركز رسمى بود كه مفهوم فلسفى تكوين پاكستان موجب تأسيس آن گرديد و با توجه به همين معنى است كه طى منظومه اى مىگويد :
زمانه كهنه بتان را هزار بار آراست
من از حرم نگذشتم كه پخته بنياد است
و نيز در سرود خود ( ترجمهء عربى ) مىگويد :
به نيت فى الارض معابدها
والبيت الاول كعبتنا
هو اول بيت نحفظه
بحياة الروح و يحفظنا
كعبه و نقش اجتماعى آن
. كعبه قديمى ترين معبد جهان :
1 . از آيات قرآن برمىآيد كه كعبه قديمى ترين معبد جهان است ( 1 ) : * ( ان اول بيت وضع للناس للذى ببكة مباركاً . ) * رجوع شود به
هامش
( 1 ) البته معبد توحيد ، زيرا از نظر قرآن توحيد بر شرك مقدم است . توحيد از شرك متطوّر نشده ، بلكه شرك انحرافى است از توحيد .