غلط .
اردشيريسم :
3 . هر چند شوخى است ، ولى شعار شيخ حسن اردشيره عبارت است از كشف يك راه حل عمومى براى همهء حوادث مهم تاريخى ( 1 ) ، از اينكه مثلًا ابراهيم كه در برابر نمرود و موسى كه در برابر فرعون و حضرت محمد كه در برابر جهان خود قيام كرد ، حتماً در اثر اين بوده كه غذاشان اردشيره بوده است ، و يا اينكه مائدهء آسمانى اصحاب مسيح و من و سلواى موسى و غذايى كه حضرت محمد در خلوت انس خورد اردشيره بوده است ، غذاهاى بهشتى همه يا اردشيره است و يا چاشنى از اردشيره دارد . به هر حال اردشيريسم خود نوعى جهان بينى اجتماعى است و مبناى راه حلهاى شيخ حسن اردشيريست بوده است .
امتلائيسم :
يا آقاى فكور كه وسواس امتلاى معده داشت و در حال امتلاى معده احساس دگرگونيهاى زيادى در خود مىكرد ، عصبانى مىشد ، فكرش كار نمىكرد ، با ديگران مشاجره مىنمود ، بى مهر و محبت مىشد ، به اين نتيجه رسيد كه تمام حوادث شوم تاريخ از امتلاء است :
حجاج سفاكى و آدم كشى مىكرد از امتلاء بود ، يزيد امام حسين را شهيد كرد از امتلاء بود ، اگر يك فلوس كامل همان ايام به او مىدادند همهء قضايا حل شده بود ، نادر كه چشمها را مىكند و از كله ها مناره ها مىساخت از امتلاء بود . مىگفت راه حل همهء مشكلات جهان را پيدا كردهام مثلًا اگر يك مسهل به مائو و يك مسهل به كاسيگين بدهند و يك مسهل هم به نيكسون ، اختلافات آمريكا و شوروى و چين حل مىشود .
فرق جهان بينى و ايدئولوژى ( انديشهء نظرى و عملى ) :
شيخ حسن تمام زيباييهاى تاريخ بشر را از اردشيره ، و فكور تمام زشتيهاى جهان را از امتلاء مىديد .
4 . فلاسفه ، انديشه ها را منقسم مىكنند به نظرى و عملى يا حقيقى و اعتبارى ، و آنگاه نوع دخالتى از انديشه هاى نظرى در
هامش
( 1 ) اين مثال مربوط به توجيه اجتماع است نه توجيه جهان .