قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ
: اى محمد ، به آنها بگو : خداوند هر كه را بخواهد بر اثر بدرفتارى و گنهكاريش از راه بهشت منحرف و گمراه ميسازد . ما سابقاً در بارهء صور مختلف هدايت و اضلال ، گفتگو كردهايم و تكرار آن لزومى ندارد .
وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ
: و كسانى را كه بسوى خدا بازگشت كنند و از در طاعت ، وارد شوند ، بسوى خود هدايت مىكند .
الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ
: آنان كه به يكتايى خداوند و صفاتش و نبوت پيامبرش اعتراف مىكنند و آنچه از جانب خداوند نازل شده ، پذيرا ميشوند و در دلهايشان به ياد خدا آرامش يافته ، بدان انس مىگيرند .
ذكر يعنى حاصل شدن معنى براى نفس . گاهى به علم و قولى كه معنى را در برابر چشم باطن آشكار ميسازد ، ذكر گفته مىشود . در اينجا خداوند متعال مؤمن را اينطور وصف مىكند و در جاى ديگر ( انفال ، 2 ) مؤمن را وصف مىكند به اينكه : هر گاه ياد خدا شود ، دلش ترسان مىشود .
در اينجا منظور اين است كه با توجه به پاداش و نعمتهاى به حد و حصر الهى آرامش خاطر پيدا مىكند و در آنجا منظور اين است كه كه با توجه به كيفر و انتقام پروردگار ، خائف و پريشان خاطر مىگردد .
أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ
: در اينجا خداوند متعال ، بندگان خود را تشويق مىكند كه دلهاى خود را با توجه به توجه به نعمتها و پاداش او تسكين دهند و آرامش بخشند ، زيرا وعدهء خداوند ، حتمى است و هيچ چيز براى آرامش دلهاى مضطرب ، بهتر از نويدهاى صادق نيست .
در صورتى كه
« الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ »
را مبتدا و
« الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ »
را بدل و
« طُوبى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ »
را خبر بدانيم ، جملهء مورد بحث - جملهء معترضه خواهد بود . و هر گاه جملهء اول را در محل نصب ، بدانيم - چنان كه گذشت - جملهء دوم مبتدا و جملهء سوم خبر خواهد بود .
الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ
: آنان كه به خدا ايمان دارند