از اينها هستند كه بسخن تو گوش مىدهند و به دليلها و براهين تو مىنگرند اما گوش دادن و نگاه گردنشان هر دو از روى طعن و ايراد است و در صدد تكذيب و رد آنها هستند ، نه آنكه بخواهند از آنها بهرهمند گردند و از اينرو تو نمىتوانى آنها را بهرهمند گردانى .
« إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ »
خداوند هيچگونه ستمى بمردم نميكند ، ولى خود مردم هستند كه بخودشان ظلم ميكنند ، يعنى خداوند جلوى كسى را از انتفاع و سودمند شدن از قرآن و دليلهاى ديگر الهى نميگيرد و مانع آن نمىشود ، ولى مردم هستند كه خودشان با ترك نظر و استدلال بر خود ظلم ميكنند و خود را مستحق كيفر ميسازند . و از اين آيه گفتار جبريان نيز باطل گردد .
ارتباط و نظم اين آيات :
دربارهء ارتباط آيهء اولى بما قبل آن گفتهاند : چون خداى تعالى دليلهاى توحيد و نبوت را بيان داشت و كافران دشمنى كرده و آنها را تكذيب نمودند خداوند در اين آيه دستور قطع ارتباط با آنها و تهديدشان را به پيغمبر داد .
و اما در مورد ارتباط آيهء اخير يعنى
« إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ . . . »
با آيات قبلى يك وجه آن است كه بگوئيم اين آيه مربوط است بگفتار خداى تعالى كه فرمود :
« فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ »
يعنى اين نابودى و عذاب را اينان بواسطهء كردار و افعال خودشان مستحق آن گشتند ، و ما به كسى ظلم و ستم نخواهيم كرد .
و جبائى و ابو مسلم گفتهاند : اين آيه مربوط است به آيهء
« وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ . . .
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ . . . »
يعنى خداى تعالى از استفاده و انتفاع آنها از دستورها و تكاليف مانع نبوده و جلوگيرشان نيست ، بلكه قدرت انتفاع را به آنها داده و دليلها را بيان فرموده و راهنماييشان كرده ، و موانع را هم از سر راه آنها برداشته است ولى آنها خودشان بر نفس خويش ستم كردند كه بهرهمند نشدند .
و برخى گفتهاند : چون خداى سبحان در آيات پيش سخن از وعده و تهديد بميان آورد در اينجا بيان فرموده كه خداوند چيزى از حسنات آنها كم نمىكند و بر سيئات آنان نيز چيزى نمىافزايد
.