آيا چه كسانى مأمور به اين دستور بودند اختلاف شده :
يك قول اينكه منظور تمام كسانى بودهاند كه پيغمبر - صلى اللَّه عليه و آله - آنها را بجهاد دعوت فرمود ، و صحيح هم همين قول است .
و قول ديگر آن است كه منظور اهل مدينه و اطرافيان آن ميباشند .
اختلاف ديگرى كه شده اين است كه آيا اين دستور مخصوص زمان رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله است كه كسى بدون عذر نبايد از جهاد با آن حضرت تخلف كند ، و اما ساير ائمه و رهبران اين گونه نبودهاند و تخلف از رفتن با آنها جايز است ؟ و اين قولى است كه از قتاده نقل شده .
و قول ديگر آن است كه اين آيه اختصاص به زمان آن حضرت ندارد ، و مجاهدان در هر زمان - از آغاز تا انجام اين امت - بدان مأمورند ، و اين قولى است كه اوزاعى و ابن مبارك گفتهاند .
و ابن زيد گفته : اين دستور مخصوص بصدر اسلام است كه مسلمانان اندك بودند و اما اكنون كه اسلام نيرومند گرديده و پيروانش زياد شده اين دستور ( يعنى بسيج عمومى و همگانى ) بوسيله آيهء :
« وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً . . . »
« 1 » منسوخ گرديده .
و اين گفتار بهتر از گفتار ديگران است زيرا اين مسئله اتفاقى است كه جهاد از واجبات كفايى است و اگر بر هر كس واجب بود از واجبات عينى بود .
هامش
( 1 ) - آيهء بعدى همين آيه كه در صفحهء بعد با ترجمه و تفسيرش بيايد .