مخمصة : گرسنگى ، و اصل اين لغت از « خمص » و « خميص » به معناى تهى بودن شكم و لاغرى آن از گرسنگى است .
غيظ : دگرگون شدن نفس از ديدن چيزهاى ناراحت كننده .
تفسير :
پس از آنكه خداى سبحان داستان متخلفين از جنگ تبوك و عذر خواهى و پذيرفتن توبهء نادمان آنها را بيان داشت دنبال آن به صورت توبيخ از اين عمل آنها فرمايد :
« ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ . . . »
ظاهر اين كلام به صورت خبر ذكر شده ولى معناى آن نهى است مانند آيهء ديگرى كه ميفرمايد :
« ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ »
« 1 » - نرسيده است شما را كه رسول خدا را آزار كنيد - ( يعنى آن حضرت را آزار نكنيد ) در اين جا هم معناى آيه اين است كه براى مردم مدينه و باديه نشينان اطراف آن جايز نيست كه در جنگ تبوك و غير آن جنگ بدون عذر از رفتن با پيغمبر تخلف كنند ، و برخى گفتهاند : منظور قبائل مزينة و جهينة و اشجع و غفار و اسلم بودهاند .
« وَ لا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ »
يعنى بر آنها و بر همهء مؤمنان جايز نيست كه نفع خود را خواسته و جان خود را حفظ نكنند ، و اين فريضهاى است كه خداى تعالى بر ايشان واجب فرموده روى حقى كه رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - بر آنها دارد از نظر اينكه آنها را هدايت فرموده و از ظلمت كفر بنور ايمان راهنمايى شدهاند . و برخى گفتهاند : معناى آيه اين است كه راضى نشوند ، خود در خوشى و آسايش بسر برند و رسول خدا در گرما و سختى باشد ، بلكه بايد جان خود را سپر جان آن حضرت قرار دهند .
« ذلِكَ بِأَنَّهُمْ . . . »
و اين نهى از تخلف بدانجهت است كه ايشان را تشنگى و رنجى در بدن و گرسنگى سختى در راه اطاعت خدا نرسد . . .
هامش
( 1 ) - سورهء احزاب آيهء 53