فصل چهارم بازتاب فعاليتهاى مخفى امام دوازدهم در اقدامات سفيران آن حضرت
1 . بررسى اجمالى وكالت قبل از امام دوازدهم
چنان كه در فصل دوم ذكر شد ، شرايط بحرانى كه ائمه ( س ) در زمان عباسيان با آن روبرو شدند ، ايشان را واداشت تا ابزار جديدى را براى ارتباطات با اعضاء جامعه خود جستجو كنند . مآخذ شيعه اماميه حاكى از آن است كه امام ششم حضرت صادق ( ع ) نخستين امامى است كه نظام زيرزمينى ارتباطات ( التنظيم - السرى ) را در جامعه خود به كار گرفت ( ( 1 ) ) .
هدف اصلى وكالت جمعآورى خمس ، زكات و انواع ديگر خيرات و مبرات براى امامان از ناحيه شيعيان بود . گرچه امكان دارد وكالت اهداف ديگرى را در آن زمان در بر داشته باشد ، لكن مآخذ بندرت آنها را ثبت كردهاند . امام صادق ( ع ) آنچنان هوشيارانه فعاليتهاى سازمان را هدايت مىكرد كه عباسيان به هيچ عنوان قادر نبودند از وجود آن آگاهى يابند . آن حضرت از روى تقيه از پيروانش مىخواست تا وظايفى را نسبت به سازمان انجام دهند ، بىآنكه بدانند در واقع كارگزاران اويند . شيخ طوسى روايت مىكند نصر بن قابوس لخمى بيست سال وظيفه وكالت او را انجام داد بىآنكه بداند واقعا بعنوان وكيل آن حضرت منصوب شده است .
مهمترين كارگزار امام صادق ( ع ) در عراق عبد الرحمن بن حجاج بود ، كه تا زمان مرگ ، پس از زمان امام رضا ( ع ) ، در اين سمت قرار داشت ( ( 2 ) ) . معلى بن - خنيس وكيل امام در مدينه بود . وى در سال 133 / 750 توسط عباسيان دستگير