و از آنگاه اين دارو در سرزمين اندلس مشهور گرديد . اين داستان را نزد ابى الاصبغ رازى 5 به خط امير المؤمنين المستنصر باللّه 6 رحمة إله عليه ديدهام 7
و داستان ديگرى براى حرانى پيش آمده و آن اين است : روزى نسخهء از آن حرانى ديدند كه در آن نوشته شده بود : « . . . و از ثفاء 8 فلان مقدار . . . » كسى نمىدانست ثفاء چه داروئى است ؟ به نزد حرانى شتافتند و به او گفتند : ثفاء دارى ؟ حرانى گفت : دارم ، به او گفتند : بهاى وزن دو درهم آن چند است ؟ حرانى گفت : وزن دو درهم آن ده دينار زر بها دارد ، پس ده دينار از ايشان گرفته و مقدار دو درهم تخم خردل بايشان داد ، گفتند اين تخم خردل است و ما آن را مىشناختهايم ، حرانى بايشان گفت : من عين دارو را بشما نفروختهام بلكه ترجمه و تفسير نام آن را بشما فروختهام .
شرح
( 1 ) - ترجمهء احوال اين پزشك در كتاب الطبقات ص 78 باختصار آمده ، و در العيون ( 2 :
42 ) عينا ترجمه ابن جلجل را روايت كرده است ، وجه تسميه و ضبط صحيح نام : « الحرانى » بدست نيامد ، حتى صاعد اندلسى دربارهء او گفته است : « نام او را نشنيدهام » ، و چنان كه ابن جلجل مىگويد : وى در روزگار فرمانروائى امير محمد بن عبد الرحمن ( 238 - 273 ه . ) مىزيسته است ، قفطى در اخبار ( 394 - 395 ) او را بنام : « يونس الحرانى » نوشته ، و مىگويد : وى پدر دو تن پزشكان اندلسى « احمد » و « عمر » فرزندان يونس الحرانى بوده است ، اما در هيچكدام از مصادر بچنين مطلبى اشاره نشده است بلكه همهء منابع مىگويند : وى پزشكى است مجهول الاسم كه از بلاد مشرقزمين باندلس مهاجرت نموده است .
( 2 ) - در العيون : « محمد بن عبد الرحمن » ترجمهء احوال او در ص 173 گذشت
( 3 ) - جواد : ترجمه احوال او پيشتر گفته شد
( 4 ) - المغيث الكبير : لعوقى ( داروى مركب ) بوده كه بعقيدهء اهل آن عصر همه بيماريها را سودمند بوده است . دوزى ( 2 : 230 ) آن را نقلا از تذكرهء ابن وافد الاندلسى - از تذكرهء نسخه خطى موجود در خرونتجن در هولندا به شماره 2723 - در فرهنگ خود ياد كرده است .
و در برخى كتب مفردات طبى آمده است : « صفة معجون ملوكى يسمى جوارشن الخلفا و لكثرة نفعه يسمى بالمغيث و اين دارو در اعضاء مهمه بدن انسان چنان تأثير مىكند كه باران رگبار در زمين خشك » ، ( مجموعهء شماره 501 دار الكتب المصريه ورق 66 ) .
( 5 ) - ابو الاصبغ عيسى بن احمد بن محمد بن موسى بن بشير بن حماد بن لقيط الكنانى الكاتب معروف به رازى ، از مردم شهر قرطبه بود ، پدران او از مردم خاورزمين ( ايران ) بودهاند