كرد وطرف شرق يا شبستان شرقي را به سه رديف وجهت غرب را با چهار رديف ستون پوشانيد ، به طورى كه صحن را گذرگاههاى سر پوشيده وتاقدارى از چهار طرف در خود
احاطه كرده بود وجلو وعقب مسجد مشرف به يازده گذرگاه وهر دو جناح شرقي وغربى مشرف به 14 گذرگاه است .
عمر بن عبد العزيز در بالاى اين گذرگاهها ، كنگرههايى ساخت كه صحن مسجد را از چهار طرف در احاطه خود دارد ، اين كنگرهها مشبك بودهاند .
وى براي مسجد چهار گلدسته در هر زاويهء مسجد قرار داد وهمچنين در جايگاه نماز امام ، مقصورهاى از چوب به جاى تراس سنگى زمين عثمان احداث كرد .
مسجدالنبى در عهد مهدى عباسى
توسعهء مجدد مسجد در دورهء مهدى عباسى بعد از دو سال وبه عبارتى بعد از پنج سال بين سنوات 161 - 165 ه . ق صورت پذيرفت . به طول ديوار غربى 65 ذرع اضافه شد وبدين ترتيب به مساحت مسجد دو هزار وچهارصد متر افزوده گرديد . ومساحت كل به ده هزار وپانصد متر مربع مىرسيد . اينكه در مدينه ( ص 53 ) مساحت آن را 8890 متر مربع ذكر كرده ، يقيناً اشتباه است . ميزان افزايش مسجد معادل 6 ستون بوده وحدود شمالي آن تا اين حد در طول تاريخ قيد شده است . گفته مىشود مهدى ، قسمت عقب مسجد را با كاشيهاى رنگين - نازك كارى - زينت داد وآثار اين تزيين تا عهد سمهودى باقي بود .
مسجدالنبى در دورههاى بعد
الف - همان طور كه سمهودى اشاره كرده مماليك بحرى وبرجى در توسعه وبازسازى مسجدالنبى كوششهايى به عمل آوردهاند . بخصوص سلطان قايتباى منارهء رئيسيه را تعمير كرد ومرمت وبازسازى گنبد ومقصوره وتوسعهء كوچكى در شرق مسجد در حدود 120 متر مربع در زمان أو انجام گرفته است . على حافظ ، ص 86
ب - سلاطين عثمانى نيز هر يك به نوبهء خود براي تعمير مسجد اقداماتى انجام دادند . مانند سلطان سليم ( 918 - 929 ه . ق ) ، سلطان سليمان ( 938 - 974 ه . ق ) وسلطان سليم ثاني در سال 980 ه . ق تعميرات لازم را به عمل آوردند . سلطان محمود
خلاصة الوفا بأخبار دار المصطفى ( ص ) ( اخبار مدينه ) ( فارسى ) — صفحة 429
مساهمون: سيد كمال حاج سيد جوادى
ص٤٢٩