مسلمين هند به فال نيك گرفته و به طرز خاصى چشم اميد به اين كشور اسلامى دوخته بود و به همين آرزو مرحوم محمد نادرشاه را تشجيع مىكرد و مىستود و در همان سفر در شهر غزنين بر مزار سلطان محمود غزنوى رفت و اشك ريخت . اقبال به جامعهء مليهء دهلى نيز علاقه زيادى داشت و هميشه براى مساعدت و همكارى با مروجين و مديران اين بنگاه علمى اسلامى آماده بود .
بدين ترتيب ، ملاحظه مىشود كه علاقهء اقبال در تمام دوران زندگى به امور تعليم و تربيت ادامه داشت و شركت او در پيشرفت امور تحصيلى شبه قارهء هند ، اساسى و مستمر بود . ولى بايد متذكر شد كه خدمت واقعى اقبال را در طريق تعليم و تربيت از جهات مختلف رسمى و غير رسمى كه گاهوبىگاه بر عهده داشت نمىتوان مقياس گرفت ، بلكه خدمات او را بايد بر اساس ايدهآلهاى تربيتى كه به وسيلهء منظومههايى در دسترس فكر ما گذاشته به ميزان سنجش درآورد . اين وجههء نظر و اين جهت مطلب را آقاى سيّدين ، يكى از دانشمندان پاكستان ، ضمن تحقيق دقيق و توصيف دلپذيرى از اقبال با بيان موجز و كوتاهى مورد بحث قرار داده كه مىگويد :
ظهور يك نفر متفكر خلاق و مبتكرى كه براى ابلاغ پيام معين و مشخصى آفريده شده ، و ارزشهاى تازهاى را براى جهان آورده ، براى همهء صاحب نظران و محققان و متصديان امور تعليم و تربيت پديدهاى است بسيار گرانبها و گران مايه و به هر اندازه افكار چنين مردى در طرز تفكر و تصور و ادراك و شور و شوق معاصرانش بيشتر نفوذ كند ، به همان نسبت نفوذ و تأثير وى به عنوان نيروى تربيتى عظيمتر و مهمتر خواهد بود .
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 243
مساهمون: أحمد أمين
ص٢٤٣