سياسى كه دوستانش او را وطن دوست بزرگ و دشمنانش او را مردى تهييج كنندهء خطرناكى مىدانند و اين مرد در جنبشهاى ملى و ضد استعمارى كه در چند دههء اخير در كشورهاى اسلامى به وجود آمده ، به شدت نقش و تأثير داشته است .
از اين گذشته او مىكوشيد كشورهاى اسلامى را از زير بار سيطره و سلطهء اروپايىها و استثمار بيگانگان نجات دهد . كما اينكه طرفدار تشكيل جامعهاى بود كه كشورهاى اسلامى ، تحت نظم و انضباط درآيند ، تا به وسيلهء اين اتحاد ، از شر مداخلهء ديگران در امان باشند و ضمناً مىكوشيد تا ادارات داخلى كشورهاى اسلامى مانند كشورهاى اروپايى منظم گردند . . . » « 1 »
مرحوم « دكتر احمد امين » در پايان مقاله مبسوطى كه راجع به زندگى اين مرد بزرگ به تفضيل ، دوران زندگى درخشان او را تجزيه و تحليل كرده است ، چنين مىنويسد : « در سال 1928 ، يعنى سى و يك سال پس از وفات اين مرد بزرگ به آستانه ( اسلامبول ) رفتم . و آنگاه مغتنم شمردم قبرش را زيارت كنم و عظمتش را يادآور شوم . . . پس از طى مقدماتى ، به زيارت مزار اين مرد بزرگ موفق شدم و ديدم كه تركيب زيبايى از سنگ مرمر روى قبرش بنا كردهاند .
« آنگاه همراه دوستم عبادى بر سر مزارش ايستاديم و گفتيم : « اينجا آرامگاه زنده كنندهء نفوس و آزاد كننده عقول و تكان دهنده قلوب و برانگيزنده ملّتها و متزلزل كنندهء تختهاست ! كسى در اينجا آرميده است كه سلاطين بر عظمت او رشك مىبردند و از زبان و سطوت او
هامش
( 1 ) . فيض الخاطر ، دكتر احمد امين ، ج پنجم ، ص 289 .