احساس مىكند ، مىگويد ستارگان آن گويى به ريسمانى بسته شدهاند و از آن جدا نمىشوند تا غروب كنند و روز جاى آن را بگيرد :
فيا لك من ليل كأنّ نجومها * بكلّ مغار الفتل شدّت بيذبل « 1 »
حقيقت اين است كه اين دليل در احساس شاعر بوده است نه در فضا و زمين .
آنگاه مىگويد : اصل مخلد ( جاودان ) كسى است كه مدّت طولانى بماند . گفته مىشود : رجل مخلد ، يعنى كسى كه دير پير مىشود ؛ و دابّة مخلدة ( چهارپاى مخلده ) ؛ يعنى دندانهاى ثناياى او باقى است تا دندانهاى رباعى را بيفكند . سپس ، براى كسى كه خواستار ماندگارى دائمى است ، استعاره شده است . خلود در بهشت ؛ يعنى بقاى اشياء به همان حالتى كه هستند ، بى آن كه دچار فساد و دگرگونى شوند . در قرآن است :
أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ
« 2 » ؛
أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ
« 3 » ؛
وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها
« 4 » ؛
يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ
« 5 » . گفته شده است : به حال خود باقى هستند و دچار دگرگونى نمىشوند . و گفته شده است : مفرطون بخلدة ، كه خلدة نوعى گوشواره است . »
از جنبههاى مهمّى كه شايستهء توجّه تام در اين مسأله است ، داستان خلود بهشتيان در بهشت و جهنميان در جهنم است . آنچه كه ثابت و موثّق است اين كه ، هركسى كه وارد بهشت گردد ، در آن جاودان است و از آن خارج نمىشود و هركس وارد جهنم شود و در آن جاودان است و خارج نمىگردد . شواهد بر اين مطلب فراوان است و نيازى به بحث و گفتگو نيست . امّا آنچه كه پيرامون آن بايد بحث كرد اين است كه ، برخى از مردم به خاطر گناهانى كه در دنيا كردهاند ، مستحق عذابند و او هم ايمان دارد ؛ و بنا به حكم عدالت جايز نيست كه در جهنم هميشه بماند . شاهد اين مطلب اين آيه است :
فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ
هامش
( 1 ) - شگفتا از آن شبى كه گويى ستارگانش با ريسمانى خيلى محكم به كوه يذبل بسته شدهاند .
( 2 ) - يونس ( 10 ) آيهء 26 : اينان اهل بهشتند و در آن جاودانه خواهند بود .
( 3 ) - همان ، آيهء 27 : آنان همدم آتشند ، كه در آن جاودانه خواهند بود .
( 4 ) - نساء ( 4 ) آيهء 93 : و هركس عمدا مؤمنى را بكشد كيفرش دوزخ است ، كه در آن ماندگار خواهد بود .
( 5 ) - واقعه ( 56 ) آيهء 17 : بر گردشان پسرانى جاودان [ به خدمت ] مىگردند .