2 - آنچه امكان رفتن به حج ميدهد بهر وجه كه ممكن باشد ( از حسن ) 3 - از ائمه ما ( ع ) روايت است كه استطاعت زاد و راحله و نفقه زير دستانى است كه نفقه آنها بر گردن انسان لازمست و نيز پس از بازگشت وسيله اداره زندگى مثل ثروت يا ملك يا شغلى داشته باشد و بعلاوه قدرت بدنى و عدم مانع در راه نيز شرط است .
وَ مَنْ كَفَرَ
- يعنى هر كس انكار كند وجوب حج را ( از ابن عباس و حسن ) .
فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ
- يعنى خداوند از جهانيان بى نياز است و براى حاجت خود حج را بر آنها واجب نكرده بلكه براى مصالح خودشان واجب فرموده .
و گفتهاند : مراد يهود است كه چون آيه
« وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ »
نازل شد يهود گفتند ما مسلمانيم پس خداوند آنها را به حج امر فرمود و آنها انجام ندادند و به اين تفسير معنى
« مَنْ كَفَرَ »
يعنى « من ترك » هر كس حج را ترك كند از اين يهوديان او كافر است .
ابى امامه از پيغمبر « ص » نقل كرده كه هر كس بدون عذرى مثل مرض يا منع سلطان جائر ترك حج كند و بميرد بايد يا يهودى بميرد يا نصرانى .
و از امام صادق « ع » است كه پيغمبر فرمود : حج و عمره فقر و گناهان را درو مىكند چنان كه سوهان زنگ آهن را .
و در اين آيه دلالت است بر بطلان قول كسانى كه گويند استطاعت همراه با فعل حج پيدا مىشود . زيرا خداوند حج را فقط بر مستطيع واجب كرد نه بر غير مستطيع و اين ممكن نيست مگر پيش از حج « و گرنه اگر استطاعت همراه با فعل باشد هر كس حين فعل مستطيع است ديگر غير مستطيع معنى ندارد . »
نظم و ارتباط :
ارتباط آيه بما قبل اينست كه خداوند اهل كتاب را باطاعت ملت ابراهيم امر فرموده و يكى از آنها تعظيم بيت اللَّه است لذا از بيت و فضيلت و احترام و آنچه بدان متعلق است ياد فرموده امر بواجبات نكرده است بلكه براى مصلحت خود آنها واجب كرده .