مجموعههاى ادبى اين كاتالوگ به ندرت داراى عنوان انتخابى توسط خود شاعر مىباشد ( در جلد حاضر ، فقط چهار مجموعه ( به شماره 8 ، 11 ، 17 ، 21 ) داراى اين ويژگى مىباشد ) ، اكثر مجموعههاى ادبى اين كاتالوگ به خاطر تنوع بسيار مشابه محتوا به روشهاى گوناگونى از يكديگر متمايز گرديدهاند . به عنوان نمونه ، در برخى موارد انتخاب آثار تنها بر اساس نوع ادبى ( غزل ، يا رباعى يا نمونههايى از نثر مسجع و غيره ) ، در برخى ديگر بر اساس محتوا ( مجموعه ابياتى كه در آن زيبايى را پرستش مىكنند ؛ مرثيههاى اختصاص يافته به واقعه كربلا در سال 780 ميلادى « 1 » يا شهادت امامان شيعيان [ عليهم السلام ] ) ، و يا بر اساس يك دوره ادبى خاص ( براى مثال دوره غزنوى نيمه اول قرن يازدهم ميلادى ، دوره شيرازى نيمه دوم قرن چهاردهم ميلادى ، دوره هراتى نيمه اول قرن پانزدهم ميلادى ، دوره خوقندى سه دهه اول قرن نوزدهم ميلادى ) صورت گرفته است . اما در اغلب موارد ، طرح از پيش تعيين شده به ندرت تا پايان حفظ مىگرديد و در بيشتر موارد ، در پايان كار ، مجموعه ادبى با تركيب بسيار متنوع گردآورى مىگرديد كه با علايق و گرايشهاى شخصى گردآورنده و با گرايشهاى ادبى مورد قبول عام آن دوره آميخته بوده است .
سخن از ويژگىهاى ظاهرى مجموعههاى ادبى بسيار دشوار مىباشد ، زيرا اين مجموعههاى ادبى به لحاظ ظاهر بر اساس ويژگىهاى متنوع تركيب بندى كتب موجود در منطقه خاورميانه صورت پذيرفته است . اين مجموعههاى ادبى داراى شكلها و اندازههاى بسيار متنوعى مىباشند . تنها چند مجموعه ادبى داراى فرمت مشخص ( اندازههاى آنها در طول دو برابر ، و گاهى سه برابر اندازه عرض آنها بودهاند ) مىباشند . اغلب اين مجموعههاى ادبى باريك هستند ، زيرا از نسخههاى داراى چنين فرمتى راحت تر و ساده تر مىتوان استفاده نمود ، و همچنين مىتوان آنها را در جيبهاى داخلى لباس در زمان مسافرت نگاه داشت . برخى محققان ، چنين مجموعههاى ادبى را بياض مىنامند .
از سوى ديگر ، نحوه كاربرد اصطلاحات و عنوانهاى ( بياض ، جُنگ ، سفينه ، مجموعه ) در زبان فارسى براى مجموعههاى شعرى مبهم مىباشد و از قوانين خاصى پيروى نمىشود . اين عناوين بدون توجه به تركيب ، محتوا و حجم يا فرمت بر آثار ادبى ، گذاشته مىشد . در واقع در آغاز ، هر نوع خاصى از مجموعه ادبى داراى اصطلاح خاص خود بوده است ، اما ظاهرا به مرور زمان چهار چوب معنايى آنها به تدريج از بين رفتهاند و ديگر اين اصطلاحات به طور كلى براى هر مجموعه ادبى استفاده مىگرديد .
در تنظيم جلد دهم از نسخهء خطى ، بيش از 140 نسخه از مجموعه موسسه شرقشناسى آكادمى علوم شوروى مرتبط با مفهوم « مجموعه شعرى » يا « آلبوم ادبى » مورد بررسى قرار گرفته است ، از اين ميان 58 نسخه ( بيش از 50 درصد ) شامل آثار شعرى كوچك ، مثنوىهاى كوتاه يا بخشهاى نه چندان بزرگى از اشعار انتخاب گرديده است . بدين ترتيب از توصيف بقيه نسخهها صرف نظر شده است ، زيرا آنها شامل چند اثر نظم يا نثر برجسته از شاعران متفاوتى بودهاند كه در جلدهاى پيشين توصيف شدهاند . در برخى موارد نيز در نسخهء خطى موجود ، يادداشتهايى از گزيدههايى كوتاه از ديوانهاى اشعار مختلف ، نثرهاى مسجع كوتاه ، مثنوىهاى كوتاه به عنوان مطالب تكميلى در حاشيه صفحات ، صفحات اول و آخر نسخهء خطى آمده است ، كه اين موارد يا در چاپهاى قبلى توصيفهاى نسخهء خطى منعكس شدهاند ، يا طبيعتاً در جلدهاى بعدى ذكر خواهد شد .
جلد حاضر شامل 57 مجموعه ادبى و ديوان ، به شكل 58 نسخه خطى مىباشد . مجموعه - گلچين ادبى « عبدالكريم فضلى » در دو نسخه خطى ( 20
No
21 ) آمده است . نسخههاى خطى نگارش يافته در منطقه آسياى ميانه ( 26 مجموعه : 20 ، 17 ، 3
No
41 ، 37 ، 34 ، 32 ، 30 ، 29 ، 28 ، 25 ، 23 ، 21 - 58 ، 55 ، 53 ، 51 ) ، در ايران ( 22 مجموعه : 10 ، 8 ، 6 ، 5 ، 2 ، 1
No
38 ، 36 ، 35 ، 33 ، 31 ، 27 ، 26 ، 24 ، 22 ، 14 ، 12 - 54 ، 52 ، 40 ) ، در تركيه ( 5 مجموعه : 16 ، 15 ، 13 ، 4 ، 4
No
) ، در هند ( 56
No
) ، در افغانستان ( 9
No
) ، در تركستان شرقى ( 18
No
) ، در اطراف ولگا ( 57
No
) مىباشد . نسخه 19
No
924
A
ماجراى جمع آورى پيچيدهاى دارد كه همزمان با مسافرت گرد آورندگان همراه شده است ، گردآورى اين نسخه در ايران ( تبريز ) آغاز ، و در افغانستان ( كابل ) و سپس در هند شمالى ( پيشاور ) تكميل و از آنجا در روسيه ( آستاراخان ) به پايان رسيده است .
هامش
( 1 ) . واقعه جانسوز كربلا در سال 61 قمرى برابر با 670 ميلادى بوده است ( ويراستار ) .