در چنين مواردى گردآورى اين مجموعهها ، كمك بسيار زيادى به زبانشناسان ، نسخه شناسان يا اديبان مىنمايد . اين كمك به خصوص در مواردى داراى ارزش بسيار بالايى است كه گردآورندگان اقتباسهايى از نسخهء اوليه موجود در طول حيات شاعر يا نزديك به زمان حيات وى انجام داده باشند . در عين حال چنين مجموعههايى ، اشعار ناآشناى اديبان مشهور كلاسيك ادبيات قرون وسطى را در اختيار محققان قرار مىدهند . براى مثال در كتاب « مونس الاحرار » ، 13 رباعى متعلق به عمر خيام ، و در « سفينه صائب تبريزى » ، قصيده و غزلهايى از نظامى گنجوى ذكر شده است ، كه اين آثار پيش از اين در اصل ديوانهاى اين شاعران نيامده بوده است .
در برخى موارد ، با تدوين اين مجموعههاى ادبى ، نگارش صحيح برخى كلمات و مصرع ها ، بيتها يا ترتيب ابيات در شعر يا قسمتى از يك مثنوى براى محققان مشخص مىگردد . براى مثال ، سه غزل حافظ شيرازى كه در مجموعه شعر « جُنگ احمد وزير » در يزد در سال 783 قمرى / 1382 ميلادى گردآورى شده است ، در جهت تصحيح متن كتاب حافظ به تصحيح « قزوينى / غنى » در سال 1941 ميلادى بسيار مفيد واقع شدند . در واقع ، مقايسه ساده محتواى اين مجموعههاى گردآورى شده با چاپهاى پيشين و همچنين با نسخههاى قديمى موثق چاپ نشده ، كمكهاى فراوانى به محققان ادبى مىنمايد .
علاوه بر اين ، بايد در نظر داشت كه گرد آورندگان اغلب اشعار مورد پسند خود ، خلاصهاى از يك تا چند بيت ، سطرهاى نشان دهنده از تركيب و موضوع اصلى مجموعه ادبى را براى آثار خود بر مىگزيدند . با نظر به اينكه همه شاعران فارسى و تاجيكى ديوان شخصى خود را گردآورى ننمودهاند ، در آن زمان آثار برخى از شاعران تنها به صورت پراكنده در يادداشتهاى معاصران خود قرار داشت ، در نتيجه تنها در سايه تلاشهاى گردآوران اين ديوانها ، اين آثار حفظ شده و اكنون به دست ما رسيده است . اين امر در مورد شاعرانى كه توسط نسل بعد از آنها فراموش شده بودندهاند نيز صادق مىباشد ، بدين ترتيب اين بزرگان ادبى به واسطه گردآورى چنين مجموعههاى ادبى به شهرت بازگشتند .
ديوانها ، جُنگها ، سفينهها و مجموعههاى ادبى توسط اشخاص مشهور ، علاقه مندان شعر و ادبيات ( به طور كلى از همه اقشار تحصيل كرده قرون وسطى آن زمان ايران ، هند و آسياى ميانه ) يا براى رفع نيازهاى شخصى خود و يا بنا به سفارش ، توسط نسخه بردارهاى حرفهاى گردآورى و بازنويسى شدهاند . اين مجموعهها بر اساس نظر و علاقه گردآوردنده تدوين گرديدهاند . آنها بيش از هر چيز براى آثار معاصر و قديمى ارزش قايل بودهاند . بدين ترتيب ، مطالعه ساختار هر مجموعه امكان شناخت سلايق ، گرايشهاى ادبى گردآورنده از طريق مقايسه اشعار انتخابى او از آثار كلاسيك و معاصر وجود دارد .
از سوى ديگر سفارش دهنده تدوين يك ديوان ادبى ، تقاضاها و علايق جامعه را منعكس مىكند . زيرا براى گردآورنده و نسّاخ حرفهاى ، اين علايق آشناتر مىباشند ، چرا كه آنان سالها در اين زمينه فعاليت نمودهاند . در واقع ، مجموعههاى ادبى براى خوانندگان معاصر ( در زمان و مكان مشخص ) ، منعكس كننده سليقهها و مقولههاى ارزشى گردآورندگان و جامعه آن زمان مىباشد . بدين ترتيب آلبومها و مجموعههاى ادبى مورد بررسى ، امكان تعيين ( البته در مرزهاى مشخص ) معيارهاى ارزشى اقشار تحصيل كرده در خاورميانه قرون وسطى را بيان مىدارد .
در واقع با تنظيم يك نمودار آمارى ساده از مجموعههاى ادبى موجود در اين كاتالوگ شامل نام يا تخلص شاعر ، تعداد اشعار به لحاظ سبك ) ، و با تحليل نتايج استخراجى از اين آمار ، سطح محبوبيت شاعران معاصر ( و يا كهن ) و همچنين طرز سليقه و علايق گردآورندگان و خوانندگان به خوبى بيان مىگردد .
البته بسيارى از ديوانها شامل منابع مرجع شاعر و نويسنده نمىباشد . تنها مجموعههاى ادبى كه بدون واسطه و سفارش تدوين شدهاند ، امكان قضاوت مستقيم درباره ميزان تاثير هر شاعر و همچنين تاثير ايدههاى او بر معاصران و نسلهاى بعد از خود را بيان مىدارد .
بدين ترتيب ، نگارشها و تدوينهاى متعدد از آثار شاعران يا نمايندگان گروه ادبى خاص در منطقه و در طول زمان مشخص ، نشان از « افكار حاكم » در بين اقشار مختلف جامعه تحصيلكرده زمان خود دارد . در اين صورت مجموعههاى شعرى تا حد مشخصى داراى رنگ و لعاب ايدئولوژيكى مىباشند ، زيرا دربردارنده ايده ها ، عقايد موجود در جامعهاى آن زمان و مكان مىباشند .
فهرست توصيفى نسخه هاى خطى فارسى انستيتو دستنويس هاى شرقى سنت پترزبورگ ( فارسى ) — صفحة 516
مساهمون: ان . دى ميكلوخو ماكلاى
ص٥١٦