مقدمه مؤلف ( جلد دهم )
جلد دهم از مجموعه « توصيف نسخهء خطى فارسى و تاجيكى موسسه شرقشناسى » شامل مجموعه آثار ادبى مختلف در ادبيات فارسى تحت عنوان « جُنگ » ، « سفينه » ، « مجموعه » و « ديوان » مىباشد . تاريخ آغاز گردآورى اين مجموعههاى ادبى در ايران به طور دقيق مشخص نمىباشد ، اما يكى از كهن ترين اين مجموعهها با عنوان « مونس الاحرار فى دقايق الاشعار » در سال 741 قمرى / 1341 ميلادى توسط « محمد بن بدر جاجرمى » گردآورى شده است كه در دهه بيست قرن بيست ميلادى در اختيار متخصصان قرار گرفته است ، اين اثر پس از انتشار توجه بسيارى از محققان ادبيات فارسى را به خود جلب نمود « 1 » . علاوه بر اين ساختار تركيبى و دقت به كار رفته در توصيف « مونس الاحرار » دليلى بر آشنايى گردآورنده با فن گردآورى ديوان اشعار مىباشد ، كه بدون شك كار ايشان ادامه سنتى از پيش تعيين شده در ايران مىباشد « 2 » . به عبارتى ديگر ، گردآورى مجموعههاى شعرى از قرن چهاردهم ميلادى در دنياى ادبيات ايران ( به خصوص در غرب و جنوب ايران ) مورد توجه قرار گرفت ، اما تنها در نيمه دوم تا اواخر قرن هفدهم ميلادى ، اصول و قوانين مرسومى براى گردآورى اشعار و آثار ادبى به وجود آمد .
گردآوران مجموعههاى ادبى به سه دليل به فن حفظ و گردآورى آثار مىپرداختند : 1 - در تنظيم مجموعههاى ادبى ، امكان گنجاندن آثار نظم و هم نثر كوتاه يا بخشهايى از آنها ( مثنوىهاى كوتاه ، نمونههايى از تركيبهاى نثر مسجع ، ساختارهاى قطعه اى ، داستانهاى كوتاه جذاب ، لطيفهها و غيره ) وجود دارد . طبق قاعدههاى مرسوم در گذشته ، اين آثار كوتاه اگر متعلق به ديوان يا كلياتى قرار نداشته باشند يا بخشى از اثر بزرگ شاعرى نباشند ، امكان قرار گرفتن در يك مجموعه ادبى را نداشتهاند . در چنين مواردى ، محققان با تكيه بر ويژگى اصلى مجموعه يعنى از نقطه نظر تاريخ ادبيات به توصيف اثر ادبى مذكور مىپردازند . 2 - بديهى است شاعران ايرانى داراى ديوان كامل ادبى ، به سبك خاص و به ترتيب قافيه و حروف الفبا ديوانهاى خود را تنظيم مىنمودند ، اما بسيارى از اين شاعران مدتها پس از اولين تجربههاى خود ، سبك ترتيب اشعار را خود را تغيير مىدادند ، به عنوان نمونه عبدالرحمان جامى ( 1492 - 1414 ميلادى ) ، پس از نگارش اول ديوان « قديمى » ( 1463 ميلادى ) خود ، بررسى و تغييراتى را در ديوان خود به وجود آورد و اين ديوان را بر اساس قوانين فوق گردآورى نمود كه منجر به ويرايش دوم اثر گشت . در حال حاضر گر چه اطلاعاتى در مورد چنين ديوانهاى از نظامى گنجوى ( وفات 1209 ميلادى ) به بعد ، در دسترس مىباشد ، اما بسيارى از ديوانهاى اوليه از شعراى ديگر بدست ما نرسيده است . 3 - برخى از شاعران در طول حيات خود ، امكان گردآورى ديوان شخصى خود را نداشتهاند ، بعدها اين كار توسط شاگردان ، علاقهمندان يا دوستانشان صورت گرفته است . براى مثال ديوان حافظ شيرازى ( وفات 1389 ميلادى ) به اين روش گردآورى شده است « 3 » .
هامش
( 1 ) . اين اثر در تهران توسط مير صالح طبيبى در سال 1958 ( جلد اول ) و در سال 1971 ( جلد دوم ) به چاپ رسيده است .
( 2 ) . نظامى عروضى سمرقندى ( قرن دوازدهم ميلادى ) در « چهار مقاله » ( تهران ، 1955 / 1334 ، صفحه 47 ) و ابوبكر راوندى ( اوايل قرن سيزدهم ) در « راحه الصدور »NS . II , GMS( لندن ، 1921 ، صفحه . 57 ) به اين سنت اشاره نموده اند .
( 3 ) . لازم به ذكر است كه اساس اين كار را بياضى ( نوعى مجموعه و جُنگ ادبى . ويراستار ) تشكيل داده كه متعلق به شاعر با يادداشتهاى دست نويس حافظ بوده است .