نسخههاى داستانهاى مشهور در تركيب مجموعهها به لحاظ زمانى به يكديگر نزديك هستند ، يعنى همه آنها به قرنهاى هجدهم - نوزدهم برمىگردند . بنابراين ، مىتوانيم تكامل برخى برخى از داستانهاى مشهور را در طى صد و پنجاه - دويست سال را بررسى كنيم . قسمت « مقايسه كنيد » كه در طرح توصيفهاى ما وجود دارد ، در راستاى اين هدف است . به عنوان كتابهاى درسى لازم براى مقايسه ، ما از سوژههاى فولكلورىاى استفاده كردهايم كه تقريبا در قرن بيستم از ملتى كه در نواحى ايران و آسياى ميانه و كشورهاى همسايه زندگى مىكردهاند ، به حا ماندهاند .
( نسخه اختصارات اثر ترجمه فارسى ، تاجيكى ، ازبكى ، افغانى ، هندى ، كردى ، تركى و ديگر داستانها را مشاهده كنيد ) . يك سرى مقايسهها مىتوانست ادامه پيدا كند ، اما گرد آورنده توصيف ، آگاهانه فقط خود را به گروه كمى از كتابهاى شامل آثار فولكلور داستانهاى معروف مورد بررسى ، محدود كرده است .
هدف از قسمت « مطالب تكميلى » ، تا حد امكان اشاره به مطالبى است ، كه مىتوانند به عنوان نقطه مبداى براى محققان آينده اين اثر باشند .
ويژگى آثار سبك مورد مطالعه تا جايى كه ممكن است به صورت كامل بيان و در برخى موارد ، براى تعيين زمان و مكان بوجود آمدن سوژه در واريانتى كه در نزد ما قرار داردو گاه براى مشخص كردن اينكه كدام تركيب مجموعهها ، براى چه منطقهاى از خاورميانه متداولتر بوده ، تلاشهايى انجام شده است . افزون بر اينها زمان و سبك راوى داستان و . . . نيز ذكر مىشود .
توصيف نسخهء خطى بر اساس طرح پذيرفته در بخش موسسه شرقشناسى آكادمى علوم لنينگراد براى توصيفهاى مشابه انجام شده است .
تنظيم مطالب بر اساس تاريخ نوشتن اثر يا رونويسى آن ممكن نبوده است ، زيرا تقريبا همه نسخهها ، همانطور كه قبلا ذكر شد ، در قرنهاى هجدهم - نوزدهم جمع آورى شدهاند ، و تنظيم زمان نوشتن داستان ، حتى به صورت تخمينى نيز نياز به تحقيقات خاص دارد . بنابراين در اين جلد ترتيب كار بر اساس تكميل بودن نسخهها انجام شده است ، يعنى از مجموعههاى با بيشترين تعداد داستان آغاز و به كمترين آنها كه فقط يك داستان را در بر دارند ، پايان مىيابند .
علاوه بر راهنماهاى اسامى خاص و اسامى جغرافيايى ، اين توصيف ، داراى راهنماى شخصيتها نيزمىباشد ، كه امكان ارائه كاملتر نقشهاى شخصيتهاى متفاوت فولكلور فارسى - تاجيكى را مىدهد .
از آنجايى كه توصيف حاضر ، اول بررسى آثارى از اين دست است ، بنابراين امكان توصيف بررسى همه جانبه نسخهء ( به سبك ديگر جلدهاى اين كاتالوگ ) فراهم نبوده است . در اينجا ذكر چند مساله ضرورى است :
گردآورى مجموعههاى نسخهء خطى داستانهاى مشهور در موزه آسيا اتفاقى و در عين حال بستگى به سلايق وصيت كنندههاى مجموعههاى شخصى داشت . اين كار به آرامى در جريان بود ( در طى شصت سال اول از بوجود آمدن موزه ، تنها سه نسخه بدست آمده بود ) . خريدارى نسخههايى كه شامل داستانهاى مشهور بودند در سال 1915 توسط و . آ . ايوانوف انجام شد : از ميان بيش از پانصد جلد نسخه فارسى - تاجيكى خريدارى شده توسط او در بخارا ، دوازده نسخه شامل آثارى با سبك مورد نظر ما ، موجود بود . خود ايوانوف گروهى از آثار چند مليتى ، تقريبا بىنام مؤلف و بعضا آثار نوشته شده به صورت غير ادبى را از همه آثار بدست آمده ، جالبتر مىدانست « 1 » .
در طى سالهاى حكومت شوروى ، اين مجموعه تا حد زيادى به يمن دستاوردهاى شخصى تكميل شد ، و در حال حاضر مجموعه ما داراى تعداد كافى از نسخهء خطى آثار داراى سبك ( ژانر ) مورد مطالعه ما است . اين مجموعه شامل ؛ يك نسخهء بزرگ 56 داستانى ، سه نسخهء 18 - 15 داستانى ، يك نسخهء 10 داستانى ، هشت نسخهء 7 - 4 داستانى ، هشت نسخهء 3 - 2 داستانى و بالاخره هفده نسخه پايانى تك داستانى است . در اين مجموعه ، داستانهاى متفاوتى به لحاظ مضمون ، از تخيلى تا اسطورهاى - معيشتى و متنوعترين ساختارها ، از داستانهاى آرام و جالب گرفته تا تصاوير كوتاه خيابانى پرماجرا و داستانهاى لطيفهگونه ايجاد شده به صورت يك مكالمه ، وجود دارند .
هامش
( 1 ) . آرشيو شرق شناسان ،