انجام گرفت . اين شكوفايى عظيم فرهنگى ، به موهبت دانشمندانى بىهمتا ، نخستين آثار جغرافيايى به زبان عربى را پديد آورد .
نكته ديگر اينكه بغداد پايتخت امپراطورى اسلام " مملكت الاسلام " ، يعنى سرزمينهاى وسيعى از اقيانوس اطلس تا درهء سند ؛ و از بخش علياى رود نيل تا آسياى مركزى بود .
تشكيلات امپراطورى در بغداد ، همواره حضور گروه عظيمى از عاملان را براى ادارهء پايتخت و ايالتهاى مختلف ايجاب مىكرد . در ميان كاتبينى كه مكاتبات رسمى ممالك مختلف اسلامى را انجام مىدادند ، نخستين نمايندگان جغرافيا پديد آمدند .
بنا بر اين بغداد با نقش سياسى ، اهميت اقتصادى و درخشندگى فرهنگىاش مركز مباحث اساسى دربارهء نقش و جايگاه ملل مختلف اسلامى مىگردد . در خلال اين مباحث مهم است كه نام شعوبيه مطرح شده و ايران در جايگاه نخست طرح اين موضوع مهم قرار گرفته كه اگر اسلام پرچم مشتركى است كه در تحت لواى آن بايستى تمام معتقدان گرد هم آيند ؛ و نيز اگر اعتقادات ، زندگى جمعى و فرهنگى آنها بايستى با زبانى ملهم از قرآن يعنى زبان عربى بيان شود ، طبيعى است كه با تكيه بر همين زبان مشترك ، همهء فرهنگهاى ملى و مواريث كهن نظرات خود را مطرح كنند . از اين جهت دانش جغرافياى اعراب نمونهء خوبى است : اكثريت وسيعى از اين نويسندگان ايرانى هستند و به زبان عربى مىنويسند .
در يك طرح كلى ، در تدوين جغرافياى جهان عرب سه دوره را مىتوان تشخيص داد . در نخستين دوره ، از آغاز خلافت تا پايان قرن سوم هجرى ( قرن نهم ميلادى ) ، دو سبك تازه در ادبيات عرب پديد مىآيد كه كم و بيش به آنچه كه ما آن را جغرافيا مىناميم مربوط مىشود .
نخست توصيف كرهء زمين " صورة الارض " است كه ميراث علماى يونانى خصوصا بطلميوس مىباشد كه به زبان عربى ترجمه ، تصحيح و كامل شده است . اين توصيف دربارهء كشورهاى بىشمارى است كه شناخت آن براى يونانيان مبهم بوده ، در حالى كه ، برعكس براى شرقيها فى نفسه واضح و آشكار بوده است . اين شناخت مبتنى بر ترسيم نقشهء جغرافيايى بوده كه هدف نخستين آن نشان دادن زمين به صورت بخشهايى با خطوط موازى است اين خطوط موازى از نصف النهار تا قطب گسترش يافته و اقليمها در آن قرار گرفتهاند . در چهارمين و معروفترين اقليمها ، ايران و بين النهرين قرار گرفتهاند .
نقشهء بطلميوسى تمام صورة الارض را در برنمىگرفت ؛ و در نماى مسطح نيز محل درياها ، كوهها ، رودخانهها يا شهرها تعيين نمىگرديد ، به همين خاطر گاهى در قالب متنى
المسالك و الممالك ( فارسى ) — صفحة مقدمه 2
مساهمون: عبيد الله بن عبد الله ابن خرداذبه
صمقدمه ٢