كوتاه از محل درياها ، كوهها و . . . صحبت مىشد تا مطالب نقشه را گسترش دهند . بدين ترتيب نخستين ادبيات جغرافيايى پديد آمد .
ادبيات ديگرى نيز وجود دارد كه ابن خردادبه به حق به آن تعلق دارد . عاملين خلافت بغداد و معمولا آنهايى كه مانند ابن خردادبه در ادارهء پست امپراطورى " بريد " ، انجام وظيفه مىكردند ، براى محاسبات ادارى دربارهء سه موضوع اساسى و حياتى خلافت يعنى ماليات زمين " خراج " ، مسيرهاى پستى و دفاع از مرزها گزارشهايى فراهم مىآوردند . گزارشهايى كه اين نويسندگان از مناطق وسيع و راههاى بزرگ ارائه دادند توصيف جهان اسلام را ممكن گردانيد .
در دومين دورهء ادبيات جغرافيايى عرب - آخرين دهههاى قرن سوم هجرى قمرى / نهم ميلادى تا حدود سالهاى 950 ميلادى - تمام اين مأخوذات جمعآورى شده در آثار فرهنگ عمومى " ادب " ، به دو شكل ديده مىشود . گاهى مباحث جغرافيايى دوش به دوش موضوعات تاريخى در دائرة المعارفهايى چون مروج الذهب مسعودى جاى گرفتهاند و گاهى ، بر عكس محتوى تمام فرهنگ عمومى بر طبق جغرافيا شكل مىگيرد . بدين ترتيب ، با قلم اين فقيه همدانى " علم ممالك " بوجود مىآيد و هم اوست كه ( مأخوذات ) ادب را بر طبق كشورهاى مبدأ يا مرجع طبقهبندى مىكند .
آخرين دوره ، دورهء تدوين جغرافيا به زبان عربى در قرن چهارم / دهم ميلادى است كه شكوفايى آنچه را كه " اطلس اسلام " نام گرفته با چهار مؤلف اصلى مانند بلخى ، اصطخرى ، ابن حوقل و مقدسى مىشناسيم سبب مىشود . جغرافياى اين دوره بر اصولى استوار است . در حقيقت ، نخستين اصل از اين دوره جغرافيا فقط " مملكت اسلام " را توصيف مىكند . دومين اصل هر آنچه را كه تا آن زمان دربارهء كشورهاى مختلف اسلامى نگاشته شده بود . بعنوان مواد اوليه به كار مىگيرد ؛ ولى اولويت را به تجربه مستقيم ، شخصى و آوردن شواهد عينى مىدهد . سومين اصل اين علم جديد ، هرگاه كه لازم باشد به واژههاى فنى تخصصى تكيه مىكند .
بدين ترتيب ، در اواخر قرن چهارم / دهم ميلادى كليهء شيوههايى كه شايسته است آن را سبك جغرافياى عرب ناميد ، شكل مىگيرند . بجز " اطلس اسلام " انواع جغرافيا ، گاه با عناوين ( مهمى ) چون صورة الارض ادريسى ، ادبيات ادارى ، دائرة المعارف عصر مملوك و جغرافياى ادب با معجم البلدان ياقوت تداوم مىيابد . به اين فهرست نوع جديدى نيز افزوده مىگردد ؛ سفرنامه ( رحله ) هايى كه بوسيله ابن جبير و خصوصا ابن بطوطه ، ( يكى از اساتيد هموطنش ابن خلدون ) ادبيات جهانى تجسم مىيابد .
المسالك و الممالك ( فارسى ) — صفحة مقدمه 3
مساهمون: عبيد الله بن عبد الله ابن خرداذبه
صمقدمه ٣