طفيل افكارش را در لباس داستان حى بن يقظان « 1 » زبان زد مردم ساخت ؛ و ابن مقفع منظورش را با ترجمهء كتاب كليله و دمنه ، و بالاخره سيف بن عمر مىآيد و با تأليف دو كتاب فتوح و جمل از همهء اين ها پيشى مىگيرد و افكارش را در افسانه هايى كه ساخته است ، به صورت روايت هاى موثق و قابل اطمينان ، و تاريخ و سيرهء صحيح منتشر مىسازد ، و آرمان و آرزوهايش را بدين وسيله لباس تحقق مىپوشاند .
خلاصه اين كه حكام و صاحبان زر و زور آن چه را كه مايلند در احاديث سيف مىيابند ، و مردم ساده و عامى نيز به چيزى كه دلبستگى دارند ، سيف به آنها مىدهد ، و در احاديث سيف ، علماء و دوست داران فرهنگ و ادب ، چيزى را كه براى بحث و گفت و گو لازم دارند به دست مىآورند . و به همين ترتيب علاقه مندان به تاريخ و دوست داران قصص و افسانه ها . . . به اين ترتيب سيف توانسته است حدود دوازده قرن همهء اين طبقات را به هر كجا كه خودش خواسته بكشاند و آن چه را كه مايل بوده بخورد آنها بدهد ، تا آنجا كه سخنان و افسانه هاى او ورد زبان ها گرديد و از نسلى ره نسل ديگر رسيد و در حالى كه افكار او را در لباس روايت ها و داستان هايش با تمام قوا منتشر مىساختند احاديث صحيح ، و گفته هاى معتبر ديگران به دست فراموشى و نسيان سپرده شده و در بعضى از موارد پاك از بين رفته است .
4 - همگامى با تعصب قبيله اى
علاوه بر آن چه گذشت نبوغ سيف وقتى كاملًا مشهود است كه مىبينيم او توانسته است تا اهداف خود را با خواسته هاى همهء طبقات مردم تطبيق دهد . او در حالى كه خواسته هاى مردم را در احاديث خود بر آورده است ، سند افتخارى نيز از هر يك از
هامش
( 1 ) . كتاب حى بن يقظان نوشتهء طفيل ابو بكر اشبيلى متوفى 581 مىباشد . داستانى است كه قهرمانان آن حى بن يقظان است و اين اسم رمز فلسفه است و نقش هاى ديگر را ابسال به رمز دين و سلامان به رمز مردم عوام . ابن سينا بر اين سبك دو رساله داشته است كه يكى از آنها داستانى اخلاقى بوده است . الذريعه ، ج 7 ، ص 128 - 129 مراجعه فرماييد .