[ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ ] آيا جز اين است كه آنها منتظر روز قيامت هستند ؟ چون آمدن قيامت آشكار است و انكار آن ممكن نيست . لذا مشركين را طورى قرار داده كه گويى منتظر امرى هستند . [ أَنْ تَأْتِيَهُمْ ] اين جمله بدل از « السّاعة » است به صورت بدل اشتمال . [ بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ] كه عذاب ناگهانى بر آنان مىآيد به نحوى كه آمدن آن را نمىفهمند و مكرّر اين مطلب گذشت كه ساعت تفسير به ساعت مرگ ، قيامت و به ظهور قائم عليه السّلام شده است . [ الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ] جمله مستأنف و جواب سؤال مقدّر در بيان حال « يوم » روز است . و مقصود از « خلّة » و « اخلّاء » دوستى و دوستان در دنياست ، نه دوستان براى خدا و در راه خدا و براى آخرت و قرينهى اين مطلب استثناست كه در آيه موجود است . و سرّ اينكه دوستى دنيوى عداوت و دشمنى اخروى مىشود اين است كه دوستى و دنيوى انسان را از مطلوب اخروى منصرف مىكند و از كارهاى الهى باز مىدارد ، در نتيجه سبب حسرت و ندامت مىشود و در قيامت ظاهر و آشكار مىشود كه دوست دنيوى در واقع دشمن بوده است ، از اين رو است كه دوست دنيوى دشمن دوست خود مىگردد . [ إِلَّا الْمُتَّقِينَ ] جز كسانى كه در افعال و احوال و اخلاقشان از جهت دنيوى پرهيزكار باشند ، كه دوستى آنها فقط از جهات اخروى است و روز قيامت اثر آن دوستى ظاهر و آشكار مىشود و آن وقت يقين پيدا
بيان السعادة في مقامات العبادة ( فارسى )ج ١٣ — صفحة 142
مساهمون: سلطان محمد گنابادى ( سلطان عليشاه )
ص١٤٢