تكذيبكنندگان را بنگريد ، سير و نگرش در عالم طبع كنيد تا آثار و اخبار تكذيبكنندگان را به نظاره بنشينيد ، مقصود از زمين در قرآن و اخبار : گذشتگان يا عالم صغير است .
إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ
اگر چه بر هدايت آنان آزمندى بدان كه خدا گمراهان را هدايت نمىكند و جهت آنان ياورانى نخواهد بود ، اين خطاب جهت نااميد كردن پيامبر از هدايت آنان و رسايى تهديد نسبت به تكذيبكنندگان است .
وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ
جهد ايمان عبارت از سوگند غليظ و مؤكّد است ، و كسى كه اعتقاد به برانگيخته شدن و بعث ندارد پند و اندرز در او اثر نمىكند و سوگند سخت مىخورد ، اين سخن جهت نوميد كردن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از اصرار در هدايت آنان است
بَلى
البتّه كه چنين بايد .
وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ
وعدهى خدا برايشان حقّ است و بيشتر مردم نمىدانند ، اگر مىدانستند بايد مىفهميدند كه در هر آن و لحظه و هر روز مبعوث و بر انگيخته مىشوند بدون اين كه منتظر بعث كلّى باشند .
لِيُبَيِّنَ لَهُمُ
البتّه بر آنان روشن مىشود ، متعلّق به يبعث است كه بعد از
بَلى
در تقدير گرفته شده است .
الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا